Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Atla Lillendahl framkvæmdastjóra sem bjó í um 30 ár á Grænlandi í Síðdegisútvarpinu um hvernig Danmörk hafi í áratugi vanrækt Grænland og farið með íbúa landsins með hætti sem vakið hafi alvarlegar spurningar um mannréttindi, jafnræði og ábyrgð ríkisvalds. Í umræðunni kom jafnframt fram að þessi mál veiki stöðu Danmerkur í allri umræðu um yfirráð og stjórnskipulega stöðu Grænlands þar sem erfitt sé að réttlæta áframhaldandi yfirráð þegar sagan er sögð þannig að Grænlendingar hafi hvorki notið jafnræðis né verndar. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Vanræksla og skortur á uppbyggingu
Í þættinum var fjallað um hvernig Danir hafi um langa hríð ekki byggt upp grunninnviði á Grænlandi í samræmi við þarfir samfélagsins þrátt fyrir yfirráð yfir landinu. Atli sagði að samgöngur, heilbrigðisþjónusta og félagslegir innviðir hafi setið eftir og að lífskjör Grænlendinga endurspegli það. Hann benti á að engar samfelldar vegasamgöngur séu milli byggðarlaga og að samfélagið treysti nær alfarið á flug og sjósamgöngur án þess að tryggt hafi verið sambærilegt kerfi og í Danmörku. Að hans mati sýni þetta að þróun og sjálfbær uppbygging hafi ekki verið í forgangi og það setji spurningarmerki við þá mynd að Danmörk hafi sinnt Grænlandi sem jafnréttháum hluta danska ríkisins.
Spíralmálið og inngrip í líf kvenna – tilraun Dana til að eyða Grænlendingum
Í umræðunni var sérstaklega vikið að svokölluðu spíralmáli þar sem settar voru upp getnaðarvarnarlykkjur í grænlenskar stúlkur og konur án fullnægjandi upplýsts samþykkis í áratugi. Atli rakti að um væri að ræða kerfisbundnar aðgerðir sem náðu yfir stóran hóp kvenna á barneignaraldri og hafi síðar orðið að einu umdeildasta málinu í samskiptum landanna. Atli sagði að þrátt fyrir viðurkenningar og afsökunarbeiðnir danskra stjórnvalda nú í dag væri málið enn ekki leyst með bótum eða skýrum uppgjörsleiðum. Hann sagði þetta grafa undan trúverðugleika Dana þegar þeir vísa til sameiginlegs ríkis og jafnræðis.
Mismunun og ójafnræði innan kerfisins
Í þættinum kom einnig fram að mismunun hafi verið viðvarandi þáttur í samskiptum Dana og Grænlendinga. Atli nefndi dæmi um launamisrétti og ólíka stöðu í opinberum störfum þar sem Danir njóti betri kjara en heimamenn. Slíkt hafi verið réttlætt með tilvísun í aðkomu starfsfólks utan frá en hafi í reynd fest í sessi tvöfalt kerfi þar sem Grænlendingar hafa setið eftir. Að hans mati hefur þessi mismunun ekki aðeins áhrif á daglegt líf heldur einnig á stjórnskipulega umræðu þar sem hún styrkir þá sýn að Grænlendingar hafi ekki verið jafnréttháir þegnar innan danska ríkisins.
Veikari staða Dana í umræðu um yfirráð
Í umræðunni kom fram að þegar vanræksla, umdeild inngrip og óuppgerð mannréttindamál safnast saman veikist staða Danmerkur í umræðu um stjórnskipulega framtíð Grænlands. Atli lýsti því að eftir því sem fleiri slík dæmi komi fram verði erfiðara fyrir Dani að halda því fram að þeir hafi staðið sig sem ábyrg stjórnvöld gagnvart Grænlendingum. Þessi þróun hafi áhrif á samningsstöðu þeirra þegar rætt er um samband landanna, ekki síst ef Grænland krefst aukinna réttinda eða sjálfstæðis sem þeir geta gert hvenær sem er.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.