Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Atla Lillendahl framkvæmdastjóra sem bjó í um 30 ár á Grænlandi um Norðurslóðir í Síðdegisútvarpinu um hvernig Grænland var formlega innlimað í danska ríkið árið 1953 með stjórnarskrárbreytingu. Í umræðunni kom fram skýr gagnrýni á þá málsmeðferð að ákvörðunin hafi verið tekin án þjóðaratkvæðagreiðslu á Grænlandi og án þess að íbúar landsins væru spurðir álits og Atli lýsti því jafnframt sem grundvallaratriði í allri nútímaumræðu um rétt Grænlendinga til sjálfsákvörðunar. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Stjórnarskrárbreyting í Danmörku án aðkomu Grænlands
Arnþrúður sagði að með dönsku stjórnarskrárbreytingunni árið 1953 hafi Grænland verið gert að óaðskiljanlegum hluta danska ríkisins. Fram að því hafði landið verið skilgreint sem nýlenda Dana en með breytingunni var þeirri stöðu formlega aflétt og Grænland innlimað sem hluti ríkisins. Þetta var gert í Danmörku án þess að haldin væri þjóðaratkvæðagreiðsla á Grænlandi eða leitað samþykkis íbúa landsins.
Sjálfsákvörðunarréttur Grænlendinga sniðgenginn
Í þættinum kom einnig fram að breytingin hafi verið kynnt sem framfaraskref á alþjóðavettvangi þar sem Grænland væri ekki lengur nýlenda heldur hluti fullvalda ríkis. Samkvæmt því sem fram kom var hins vegar gagnrýnt að framsetningin hafi falið í sér að sjálfsákvörðunarréttur Grænlendinga var í raun sniðgenginn og landið tekið með ólögmætum hætti.
Lögmæti innlimunar stæðust ekki viðmið í nútímanum
Atli sagði að með þessari aðgerð hefðu Danir tryggt sér áframhaldandi yfirráð með stjórnskipulegum hætti sem stæðist illa nútímaviðmið um mannréttindi og sjálfsákvörðun þjóða. Hann lagði áherslu á að Grænlendingar hefðu hvorki verið spurðir né haft raunhæfan möguleika á að hafna breytingunni og lýsti innlimuninni sem einhliða ákvörðun dönsku stjórnvalda fremur en samningi milli jafnrétthárra aðila.
Í umræðunni var einnig vísað til þess að innlimunin hafi styrkt stöðu Danmerkur í alþjóðastjórnmálum þar sem yfirráð yfir víðfeðmu landsvæði á Norðurslóðum hafi gefið dönskum stjórnvöldum aukið vægi. Atli sagði að sú staða væri ein skýring þess að Danmörk hafi viljað halda fast í stjórnskipulega tengingu við Grænland.
Áhrif á nútímaumræðu um sjálfsákvörðun
Í þættinum kom fram að innlimunin 1953 sé ekki fjarlæg fortíð heldur atburður sem átti sér stað á seinni hluta tuttugustu aldar og hafi enn áhrif á lagalega og pólitíska stöðu Grænlands. Þessi forsaga skýri að hluta spennu í samskiptum Grænlands og Danmerkur og hvers vegna fullveldisumræða hefur haldið áfram að vera miðlæg í grænlenskum stjórnmálum.
Kom fram að ekki væri hægt að fjalla um sjálfstæði Grænlands án þess að horfa til þess hvernig stjórnskipuleg staða landsins var fest í sessi árið 1953. Að hans mati hafi ekki farið fram fullnægjandi uppgjör við þá ákvörðun og það grafi undan fullyrðingum um jafnræði innan ríkjasambandsins sem í raun stæðist ekki skoðun.
Grundvöllur áframhaldandi ágreinings
Þá var lögð áhersla á að sú staðreynd að innlimun Grænlands árið 1953 var framkvæmd án þjóðaratkvæðagreiðslu á Grænlandi sé einn veigamesti ágreiningspunkturinn í samskiptum landanna. Í umræðunni kom fram að þetta atriði sé lykill að því að skilja kröfur um aukið sjálfstæði og þá umræðu sem nú fer fram um framtíð Grænlands. Grænlendingar séu í svipaðri stöðu og Íslendingar hafi verið áður en þeir fengu sjálfstæði og fullveldi sitt 1944.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.