Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Atla Lillendahl framkvæmdastjóra sem bjó í um 30 ár á Grænlandi í Síðdegisútvarpinu um innanlandspólitík á Grænlandi samskipti við Bandaríkin varnarsamninga Danmerkur og Bandaríkjanna og hernaðarlega stöðu landsins. Í umræðunni kom skýrt fram að vilji er til staðar innanlands á Grænlandi til beinna viðræðna við Bandaríkin en að slík samskipti eru óheimil án aðkomu Dana þar sem Danmörk fer formlega með utanríkis- og varnarmál landsins. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Vilji innanlands til beinna viðræðna
Í þættinum var lýst því að aukinn áhugi Bandaríkjanna á Norðurslóðum og Grænlandi hafi orðið að ágreiningsefni í grænlenskum stjórnmálum. Hluti stjórnkerfisins og stjórnarandstöðu telji að tækifæri felist í því að ræða beint við Bandaríkin um varnarmál innviði og efnahagslega uppbyggingu. Þessi afstaða byggist á þeirri sýn að hernaðarleg staða Grænlands veiti landinu samningsstöðu sem ætti að nýta í þágu samfélagsins. Umræðan endurspeglar einnig kröfur um aukið sjálfstæði í ákvarðanatöku og meiri áhrif Grænlands á mál sem varða eigin framtíð. Þar hefur komið fram óánægja með að ákvarðanir sem snerta landið séu teknar utan þess.
Lagalegar hömlur binda hendur Grænlendinga
Atli útskýrði að þrátt fyrir þennan vilja séu grænlensk stjórnvöld bundin af skýrum lagalegum ramma. Samkvæmt gildandi stjórnskipan fara Danir með utanríkis- og varnarmál Grænlands og varnarsamningar við Bandaríkin eru gerðir á milli Danmerkur og Bandaríkjanna. Afleiðingin er sú að grænlensk stjórnvöld geta hvorki gert sjálfstæða samninga né átt formlegar viðræður við Bandaríkin nema með beinni aðkomu Dana. Þessi staða hefur skapað spennu innanlands þar sem ábyrgð gagnvart kjósendum rekst á skort á formlegu umboði. Í umræðunni kom fram að þetta skýri hvers vegna samskipti Grænlands og Bandaríkjanna fara í gegnum Kaupmannahöfn fremur en Nuuk.
Hernaðarleg staða í miðju umræðunnar
Í þættinum var einnig rakið að hernaðarleg staða Grænlands hafi lengi verið mikilvæg í varnarkerfi Norður-Atlantshafs. Bandarísk viðvera á landinu sé hluti af langtímastefnu sem tengist loftvörnum og öryggi vesturveldanna. Sú staða hafi orðið sýnilegri í opinberri umræðu samhliða aukinni samkeppni stórvelda á Norðurslóðum. Atli sagði að sífellt fleiri líti á þessa stöðu sem pólitískt samningsafl fremur en einungis hernaðarlegt fyrirbæri. Þetta hafi haft áhrif á afstöðu flokka og kjörinna fulltrúa innanlands og aukið þrýsting um að Grænland fái meiri aðkomu að málum sem varða varnarsamstarf.
Ágreiningur um vald og ábyrgð
Að lokum kom fram að ágreiningurinn innanlands á Grænlandi snúist um misræmi milli pólitísks vilja og lagalegra heimilda. Grænlensk stjórnvöld standi frammi fyrir þeirri stöðu að vilja ræða við Bandaríkin um mál sem varða landið beint en hafa ekki heimild til þess án Dana. Sú staða hefur orðið að varanlegu umræðuefni í grænlenskum stjórnmálum og haft áhrif á afstöðu til framtíðarsambandsins við Danmörku. Stjórnarandstaðan í Grænlandi vill þegar í stað hefja viðræður við Bandaríkin.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.