Arnþrúður Karlsdóttir og Guðmundur Franklín Jónsson ræddu í Heimsmálunum um 250 ára afmæli Bandaríkjanna og Sjálfstæðisyfirlýsinguna frá 4. júlí 1776 undir forystu Thomas Jefferson og er ástæða þjóðhátíðardags Bandaríkjanna. Rætt var um bandarísku stjórnarskrána frá árinu 1787 en hún var m.a. innblásin af hugmyndum evrópskra upplýsingaheimspekinga eins og John Lock og Montesquieu þar sem lögð var áhersla á þrígreiningu ríkisvalds í frönsku byltingunni sem lauk 1789. Þetta hafði þau áhrif að bæði Bandaríkin, Belgía, Noregur og Danmörk byggðu sína stjórnarskrá meðal annars á þessu sjónarmiði og Ísland sem fékk sína skjórnarskrá gefna frá hefur sömuleiðis haft í heiðri þrígreiningu ríkisvalds með aðskildu löggjafarvaldi, dómsvaldi og framkvæmdavaldi.
Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna frá 4 júlí 1776
Í þættinum var stuttlega farið yfir Sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna frá 4. júlí 1776 undir forystu Thomas Jefferson og sömuleiðis Benjamíns Franklín og John Adams. Kom fram að þar væri að finna hina frægu setningu “að allir menn væru skapaðir jafnir og hafi ófrávíkjanleg réttindi, þar á meðal líf, frelsi og leit að hamingju.”
Þrískipting ríkisvalds átti að koma í veg fyrir misbeitingu valds
Þá var rætt um bandarísku stjórnarskrána sem samþykkt var árið 1787 og hvernig hún byggðist m.a. á hugmyndum heimspekinganna John Locke og Montesquieu. Sérstök áhersla var lögð á þrígreiningu ríkisvalds í löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald, sem ætlað væri að koma í veg fyrir að of mikið vald safnaðist á eina hendi. Fyrsti forsetinn var George Washington sem tók við embætti árið 1789. Hann hafði áður verið æðsti herforingi sjálfstæðishersins og oft kallaður faðir þjóðarinnar.
Saga Bandaríkjanna 250 ára sem sjálfstæðs ríkis
Kom fram í þættinum að þótt saga Bandaríkjanna væri aðeins 250 ár þá væri sagan um landið sjálft miklu eldri, saga frumbyggja sem nær þúsundir ára aftur í tímann. Á þessum 250 árum hafi Bandaríkin hinsvegar þróast úr 13 nýlendum við Atlantshafí í eitt áhrifamesta ríki heims.
Farið var yfir fyrstu breytingarnar á stjórnarskránni, svokallaða Bill of Rights, þar sem meðal annars voru tryggð málfrelsi, trúfrelsi og réttur manna til réttlátrar málsmeðferðar. Fram kom að þessi ákvæði hefðu síðar orðið fyrirmynd að mannréttindaákvæðum og stjórnarskrám víða um heim.
Stjórnarskráin í íslensku samhengi
Í umræðunni var einnig fjallað um íslensku stjórnarskrána og hvernig henni hefði verið beitt í framkvæmd. Fram kom að forseti Íslands færi samkvæmt stjórnarskrá með ákveðin stjórnskipuleg úrræði sem lítið hefðu verið nýtt í gegnum tíðina. Í því samhengi var rifjað upp hvernig Ólafur Ragnar Grímsson hefði beitt synjunarvaldi forseta með ákvæðum í 26.gr. stjórnarskráinnar og vísað umdeildum lögum til þjóðarinnar eins og Fjölmiðlalögunum frá 2004 og Icesave -málinu í kjölfar bankahrunsins árið 2008.
Stjórnarskráin er grunnur íslensks stjórnskipulags og að mikilvægt væri að virða ákvæði hennar. Rætt var um að túlkun einstakra ákvæða hefði breyst í gegnum tíðina og hvernig sú þróun hefði veikt stöðu stjórnarskrárinnar.
Evrópusambandið borið saman við þjóðríki
Í þættinum var einnig dreginn fram samanburður á stjórnskipan þjóðríkja og Evrópusambandsins. Fram kom að Evrópusambandið væri ekki ríki og hefði því ekki lýðræðislega stjórnskipun. Evrópusambandið byggðist ekki á sömu þrígreining ríkisvalds og sjálfstæð ríki og því væri mikilvægt að hafa þann mun í huga þegar rætt væri um mögulega aðild Íslands að sambandinu.
Umræðan um Evrópusambandið ætti því ekki eingöngu að snúast um efnahagsmál heldur einnig um stjórnskipan, fullveldi og skiptingu ríkisvalds. Nauðsynlegt væri að skoða þessar grundvallarspurningar áður en teknar yrðu ákvarðanir um framtíðarskipan Íslands.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.