Ársskýrsla samfélagsverkefnis gegn spillingu fyrir árið 2025 sýnir að eitt mikilvægasta stjórntæki fiskeldisstefnu stjórnvalda, áhættumat erfðablöndunar, hefur ekki verið endurskoðað innan lögbundinna tímamarka. Þar kemur fram að matið hafi verið látið liggja óvirkt árum saman með þeim afleiðingum að vernd villtra laxastofna og almannahagsmunir hafi vikið fyrir hagsmunum sjókvíaeldis.
Lög brotin án skýringa
Samkvæmt gildandi lögum á að endurskoða áhættumat erfðablöndunar að hámarki á þriggja ára fresti. Í skýrslunni kemur fram að rúm fimm ár séu liðin frá síðustu endurskoðun og að endanlegt áhættumat liggi enn ekki fyrir þrátt fyrir að drög hafi verið kynnt haustið 2025. Engar opinberar skýringar hafa verið gefnar á töfunum þrátt fyrir skýr lagaskylduákvæði.
Áhættumat þróaðist í úthlutunarkerfi
Í skýrslunni er farið yfir að áhættumatið hafi í framkvæmd fjarlægst upprunalegt hlutverk sitt sem varúðartæki til verndar villtum laxastofnum. Í stað raunverulegs áhættumats hafi kerfið þróast í úthlutunarkerfi framleiðsluheimilda til sjókvíaeldis án fullnægjandi vöktunar og virkra mótvægisaðgerða.
Náttúruvernd víkur fyrir fjárhagslegum hagsmunum
Bent er á að þessi þróun hafi fyrst og fremst þjónað fjárhagslegum hagsmunum laxeldisfyrirtækja í meirihlutaeigu erlendra aðila. Samkvæmt skýrslunni hafi hagsmunir almannahagsmuna, umhverfisverndar og varúðarsjónarmiða setið á hakanum í stjórnsýslu fiskeldismála um árabil.
Stefnubreyting boðuð en staðan óbreytt
Í drögum að endurskoðuðu áhættumati sem kynnt voru árið 2025 er gert ráð fyrir að framleiðsluheimildir minnki ef mótvægisaðgerðir reynast óvirkar eða ef ekki tekst að halda kynþroska eldislaxa í skefjum. Skýrslan metur þetta sem jákvæða stefnubreytingu, en tekur jafnframt fram að þar sem aðeins liggi fyrir drög sé staðan í reynd óbreytt.
Varar við endurtekningu fyrri mistaka
Í lok skýrslunnar er fjallað um nýtt frumvarp um lagareldi og bent á að þrátt fyrir jákvæðar breytingar séu þar ákvæði sem kunna að tryggja áframhaldandi fjárhagslegan ávinning erlendra fjárfesta. Áhersla er lögð á að koma í veg fyrir að sömu vinnubrögð og við afgreiðslu fiskeldislaga árið 2019 endurtaki sig og að löggjöfin þjóni fyrst og fremst samfélaginu í heild.
Lesa má skýrsluna hér að neðan.