Júlíus Valsson skrifar:
Ritskoðun ekki leyfileg
Stjórnarskrá Íslands bannar ritskoðun. Engu að síður samþykkti Alþingi fjölmiðlalög þ. 12. mars 2024 sem fela í sér innleiðingu Evrópugerðar sem fjallar um hljóð- og myndmiðlunartilskipun ESB. Þessi innleiðing fjölmiðlalaga ESB hér á landi í gegnum EES vakti á sínum tíma talsverða gagnrýni. Þar kemur meðal annars fram sú krafa að fjölmiðlaveitur sem bjóða upp á myndefni eftir pöntun tryggi að að minnsta kosti 30% af efni veitunnar sé evrópskt. Tekið er fram að áðurnefnt 30% viðmið sé lágmark, og að stjórnvöld eða fjölmiðlanefnd Evrópu geti gert kröfu um að allt efni sé „evrópskt“, hvernig sem sú skilgreining er á hverjum tíma, en hún getur auðveldlega breyst.
Einnig er mælt fyrir um að fjölmiðlanefnd skuli fylgjast með framkvæmd laganna og senda árlega skýrslu til Eftirlitsstofnunar EFTA. Þar af leiðandi er mælst til þess að fjölmiðlaveitur miðli upplýsingum um hlutfall evrópskra verka til fjölmiðlanefndar í ársskýrslum sínum, til einföldunar fyrir báða aðila. Bent var á að reglurnar gætu haft áhrif á ritstjórnarlegt sjálfstæði, aukið eftirlit með fjölmiðlum og skert tjáningarfrelsi.
Sú umræða sem snerist um mörk fullveldis og vernd stjórnarskrárbundinna réttinda hefur aftur blossað upp, nú í Noregi í ljósi Netpakka ESB.
Netpakki Evrópusambandsins
Umræða um netpakka Evrópusambandsins, svokallaðan DSA (Digital Services Act), hefur verið ein sú heitasta í norskum stjórnmálum á undanförnum misserum. Þótt ESB leggi áherslu á að um sé að ræða mikilvægt tæki til að gera netið öruggara telja gagnrýnendur að málið snerti mun stærri spurningar, þ.e. spurningar sem varða fullveldi og tjáningarfrelsi.
Norska ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að hún hyggist innleiða DSA í gegnum EES og gera landið að hluta af sameiginlegu evrópsku regluverki um netþjónustu. Rök hennar (og ESB) eru einföld: Einstök ríki hafi takmarkaða burði til að takast á við alþjóðleg tæknifyrirtæki og þurfi því samræmdar reglur til að tryggja öryggi notenda og gagnsæi. Gagnrýnin snýst þó um að með DSA færist raunverulegt eftirlitsvald, þ.e. hluti af framkvæmdavaldinu, út fyrir Noreg. Þótt norskar stofnanir muni gegna eftirlitshlutverki við framkvæmd verður þar einnig aðkoma evrópskra stofnana, sérstaklega þegar kemur að stærstu netmiðlunum. Þetta hefur vakið spurningar um hversu mikið sjálfræði Noregur hafi í raun yfir eigin stafrænu efni.
Skert tjáningarfrelsi
Eitt helsta áhyggjuefnið eru áhrif laganna á tjáningarfrelsi. DSA leggur auknar skyldur á netmiðla til að fjarlægja efni og draga úr „áhættum“ svo sem „upplýsingaóreiðu“. Gagnrýnendur óttast að þessar skyldur leiði til þess að fyrirtækin fjarlægi efni „til öryggis“, jafnvel þótt það sé lögmætt, og að þannig skapist sjálfsritskoðun, sem þrengi að tjáningarfrelsi og stuðli að almennri ritskoðun.
Einkaaðilar með sjálfdæmi
Í framkvæmd verða það að stórum hluta netfyrirtækin sjálf sem meta hvaða efni skuli fjarlægja eða takmarka. Sú þróun hefur verið harðlega gagnrýnd, enda færist vald yfir opinberri umræðu frá dómstólum og lýðræðislegum stofnunum til einkaaðila sem starfa eftir öðrum lögmálum og efnahagslegum hvötum.
Getur þetta orðið Noregs fyrsta veto?
Umræðan hefur gengið svo langt að spurt hefur verið hvort DSA geti orðið fyrsta málið þar sem Noregur beiti neitunarvaldi í EES. Þótt ekkert slíkt hafi verið ákveðið sýnir sú spurning hversu viðkvæmt málið er orðið í norskri pólitík.
Prófraun fyrir EES
Í heild sinni snýst norska umræðan um DSA ekki aðeins um netreglur. Hún snýst um grundvallarspurningar: hver ræður upplýsingaflæðinu í samfélaginu, hvar liggja mörk tjáningarfrelsis og hversu langt getur EES-samstarfið teygt sig inn í löggjöf ríkja innan EES. Niðurstaðan er því sú að Netpakki ESB er orðinn að prófraun, ekki aðeins fyrir Noreg heldur einnig fyrir EES-samstarfið í heild.
Alþingi Íslendinga máttlaust apparat?
Í ljósi fyrri reynslu má búast við að Alþingi Íslendinga innleiði netpakka ESB án mótbára og gagnrýni, enda virðist stefnan vera sú að styggja ekki yfirvöld í Brussel. Þetta gæti haft neikvæð áhrif á aðlögun Íslands að regluverki ESB, hvort sem Íslendingum líkar það vel eða illa. Líklegt er að alþingismenn skilji ekki að fullu þau lög og reglugerðir frá Brussel sem þeir stöðugt samþykkja án fyrirvara. Slík afstaða kann að þykja þeim öruggari.