Með falli æðsta leiðtoga Írans, Ali Khamenei, sem féll í loftárásum Bandaríkjanna og Ísraels á Teheran um helgina, markar endalok rúmlega þriggja áratuga stjórnartíðar og skilur eftir möguleika á breyttum stjórnarháttum í landinu, muni fara svo að klerkastjórnin hrökklist frá völdum.
Hver var Khamenei?
Khamenei var næstvaldamesti maður byltingarinnar 1979 og tók við æðsta embætti eftir andlát Ruhollah Khomeini árið 1989. Frá þeim tíma hafði hann úrslitaorð um utanríkis- og öryggismál og mótaði stefnu Írans gagnvart Bandaríkjunum og Vesturlöndum.
Upphaf og þátttaka í byltingu
Ali Khamenei fæddist 19. apríl 1939 í Mashhad og nam guðfræði í Mashhad, Najaf og síðar í Qom. Á sjöunda áratugnum tengdist hann andófi gegn stjórn sjahsins og var ítrekað handtekinn og síðar gerður útlægur innan landsins.
Í janúar 1979 var hann skipaður í byltingarráðið af Khomeini og tók þar fyrstu skref sín í æðstu valdahringum hins nýja ríkis. Eftir fall sjahsins gegndi hann embættum í varnarmálum og varð síðar þingmaður frá Teheran.
Forseti á átakatímum
Árið 1981, eftir morðið á forsetanum Mohammad-Ali Rajai, var Khamenei kjörinn forseti með yfirgnæfandi meirihluta atkvæða. Hann gegndi embættinu í átta ár á umbrotatímum sem einkenndust af innanlandsátökum og stríðinu milli Írans og Íraks.
Togstreita ríkti milli hans og forsætisráðherrans Mir-Hossein Mousavi. Sú spennuþrungna samvinna mótaði valdahlutföll innan kerfisins og hafði áhrif á stjórnmálaþróun landsins á komandi árum.
Khamenei lifði af tvær sprengjuárásir á níunda áratugnum, þar af eina árið 1981 sem varð til þess að hægri hönd hans lamaðist varanlega.
Leiðin að æðsta embættinu
Eftir að arftaki Khomeinis, Hossein-Ali Montazeri, var settur til hliðar var stjórnarskrá Írans endurskoðuð. Með breytingum sumarið 1989 var felld niður krafa um að æðsti leiðtogi væri æðsti trúarleiðtogi landsins. Sú breyting opnaði leiðina fyrir Khamenei.
júní 1989, sama dag og Khomeini lést, kaus Þing sérfræðinga Khamenei sem tímabundinn leiðtoga. Eftir að ný stjórnarskrá var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu síðar sama sumar var hann kjörinn varanlegur æðsti leiðtogi.
Valdatilfærsla
Á rúmum þremur áratugum í embætti færðist raunverulegt vald í auknum mæli frá kjörnum stofnunum til æðsta leiðtogans og þröngs valdahrings í kringum hann. Öryggis- og hernaðastofnanir, einkum Byltingarvarðliðið, fengu aukið vægi í stjórnmálum, efnahagslífi og fjölmiðlum.
Gagnrýnendur segja að pólitískt rými hafi þrengst, kosningafrelsi minnkað og umbótaleiðir innan kerfisins lokast. Aðgerðir gegn mótmælahreyfingum, þar á meðal Grænu hreyfingunni 2009, hafi aukið bilið milli stjórnvalda og hluta samfélagsins.
Arfleifð og óvissa
Í utanríkismálum lagði Khamenei áherslu á sjálfstæði gagnvart Vesturlöndum og andstöðu við Bandaríkin. Langvarandi spenna og viðskiptaþvinganir höfðu víðtæk áhrif á efnahag landsins og daglegt líf almennings.
Andlát Khamenei skilur eftir opna spurningu um arftaka og framtíðarstefnu Írans. Þótt stjórnkerfi landsins geri ráð fyrir formlegu ferli við val nýs leiðtoga er ljóst að valdajafnvægi innan kerfisins mun taka breytingum á næstu misserum. Stóra spurningin er sú hvort takist að koma klerkastjórninni frá völdum og hvað taki svo við?