Órói á alþjóðlegum olíu- og gasmörkuðum eftir að árásir Bandaríkjanna og Ísraels á Íran hófust í lok febrúar hefur vakið áhyggjur af orkugöryggi Evrópu. Orkusérfræðingarnir Helge André Martinsen, yfirorkugreinandi hjá DNB Carnegie, og Nadia Martin Wiggen, framkvæmdastjóri hjá fjárfestingarfyrirtækinu Svelland Capital, telja að þróunin geti gert norska olíu og gas enn mikilvægari fyrir Evrópuríki á næstu árum. Þetta kemur fram á fréttavef E24.
Miklar sveiflur hafa orðið í verði á bæði olíu og gasi vegna truflana á flutningum frá Persaflóa. Þar skiptir Hormuz-sundið lykilmáli sem ein mikilvægasta flutningsleið orku í heiminum. Stöðvun eða hætta á stöðvun siglinga þar hefur haft víðtæk áhrif á markaðinn.
Gas í brennidepli orkukreppunnar
Nadia Martin Wiggen segir að Evrópa sé sérstaklega viðkvæm fyrir truflunum á gasframboði. Hún bendir á að Evrópuríki noti ekki hráolíu til raforkuframleiðslu heldur byggi orkukerfi sitt að stórum hluta á jarðgasi, endurnýjanlegri orku og í sumum tilvikum kolum og dísilrafstöðvum. Að mati hennar er jarðgas því kjarninn í þeirri orkukreppu sem nú er að þróast. Hún segir að gasmarkaðurinn hafi ekki sambærilegan öryggisventil og olíumarkaðurinn. Það þýðir að þegar framboð raskast sé erfitt að bregðast hratt við með neyðarbirgðum.
300 milljón rúmmetrar af gasi á dag hafa tapast
Helge André Martinsen tekur undir að gasmarkaðurinn geti orðið fyrir sérstaklega miklum áhrifum í núverandi ástandi. Hann bendir á að aðildarríki Alþjóðlegu orkustofnunarinnar, IEA, hafi nýlega samþykkt að losa 400 milljón tunnur úr olíubirgðum til að draga úr áhrifum stríðsins á olíumarkaði.
Sambærilegt úrræði sé hins vegar ekki til staðar fyrir gas.
Samkvæmt greiningu Martinsen hefur Evrópa misst um 300 milljón rúmmetra af gasi á dag frá Miðausturlöndum vegna truflana á flutningum. Á sama tíma hafi hlýtt veður síðustu vikur dregið verulega úr eftirspurn. Eftirspurn eftir gasi í Evrópu hafi verið 200 til 250 milljón rúmmetrum lægri á dag en ella hefði verið. Þrátt fyrir það hafi gasverð hækkað um um 50% frá því átökin hófust.
Gasbirgðir í Evrópu lægri en í fyrra
Nadia Martin Wiggen bendir á að gasbirgðir Evrópu séu nú minni en á sama tíma í fyrra. Reglur um lágmarksbirgðir sem settar voru eftir innrás Rússlands í Úkraínu árið 2022 hafi verið rýmkaðar á síðasta ári. Afleiðingin sé sú að birgðir séu nú um 14% lægri en í fyrra á sama tíma.
Á sama tíma þurfi að fylla birgðirnar upp fyrir næsta vetur. Wiggen segir að það þýði að Evrópa þurfi um 150 fleiri LNG-flutninga, eða sendingar af fljótandi jarðgasi, en árið áður. Martinsen bendir á að gasverð sé venjulega lægra yfir sumarið. Nú geti þó orðið samkeppni um gas jafnvel yfir sumarmánuðina vegna truflana á framboði frá Miðausturlöndum og lágs birgðastigs í Evrópu. Wiggen minnir á að hæsta gasverð ársins 2022 hafi einmitt komið yfir sumarið þegar Evrópuríki þurftu að fylla gasgeyma sína fyrir veturinn. Á sama tíma hafi gasflutningar til Evrópu minnkað og LNG-skip sem voru á leið til Evrópu verið beint til Asíu þar sem verð er hærra.
LNG-skip í sérstakri hættu
Óvissa ríkir einnig um öryggi siglinga um Hormuz-sundið. Nadia Martin Wiggen segir að bandaríski sjóherinn hafi enn ekki lýst því yfir að svæðið sé öruggt fyrir atvinnuskip. Hún segir LNG-skip sérstaklega viðkvæm þar sem þau flytja mjög verðmætan og eldfiman farm. Ef einhver vilji valda sem mestum skaða væri líklegt að slíkt skip yrði skotmark. Af þeim sökum telur hún að LNG-skip verði meðal þeirra síðustu sem snúa aftur um Hormuz-sundið þegar siglingar hefjast á ný.
Kreppan líklega tímabundin
Helge André Martinsen telur þó að hugsanleg gaskreppa verði líklega tímabundin ef átökunum lýkur. Hann bendir á að Katar, stærsti framleiðandi LNG í Miðausturlöndum, hafi gefið til kynna að framleiðsla gæti komist aftur í eðlilegt horf um mánuði eftir að átökum lýkur eða siglingaleiðir opnast á ný. Enginn viti þó hversu lengi stríðið muni standa og framboð minnki með hverjum degi sem átökin dragast á langinn. Alvarlegasta sviðsmyndin væri ef gasinnviðir á svæðinu yrðu fyrir varanlegum skemmdum. Ef árás yrði gerð á LNG-vinnslustöðvar í Katar og þær eyðilagðar gæti það haft mjög alvarleg áhrif á alþjóðlega orkumarkaði.
Norska orkan mikilvæg fyrir Evrópu
Martinsen bendir á að Evrópa framleiði tiltölulega litla orku sjálf og sé því háð innflutningi á bæði olíu og gasi. Þó sé Evrópa ekki stór innflytjandi orku beint frá Miðausturlöndum. Vandinn sé hins vegar sá að olía og LNG séu flutt með skipum og því geti lönd um allan heim keppt um sama framboð. Ef Asíulönd missa framboð frá Miðausturlöndum muni þau keppa um þær sendingar sem annars færu til Evrópu.
Í þessu samhengi telur Martinsen að staða Noregs skipti sköpum. Noregur sé bandamaður Evrópu, landfræðilega nálægur og pólitískt stöðugur stórframleiðandi olíu og gass. Af þeim sökum muni norsk olía og gas standa enn traustari stoðum í evrópsku samhengi og verða enn mikilvægari fyrir orkuframboð Evrópu á næstu árum.