Um 200.000 tunnur með geislavirkum úrgangi liggja á um 4.000 metra dýpi í norðaustanverðu Atlantshafi eftir áratugalanga losun Evrópuríkja á kjarnorkuúrgangi í hafið. Nákvæm staðsetning stórs hluta tunnanna er óþekkt og óvíst er í hvaða ástandi þær eru enda voru þær aðeins taldar eiga að endast í 20 til 26 ár. Franskir vísindamenn hafa því hafið umfangsmiklar rannsóknir á svæðinu til að kortleggja tunnurnar og kanna hvort geislavirk efni hafi borist út í lífríki hafsins. Þetta kemur fram í frétt France24.
Losun geislavirks úrgangs í hafið þótti um áratugaskeið ásættanleg leið til að losna við úrgang sem varð til við ört vaxandi notkun kjarnorkutækni. Á árunum 1946 til 1993 losuðu 14 Evrópuríki, þar á meðal Frakkland og Bretland, geislavirkan úrgang á meira en 80 stöðum í Norður-Íshafi, Atlantshafi og Kyrrahafi.
Mesta samþjöppun úrgangsins er í norðaustanverðu Atlantshafi þar sem um 200.000 tunnur liggja á miklu dýpi.
Úrgangurinn var meðal annars steyptur inn í sement eða bundinn í bik áður en hann var settur í tunnur sem áttu að vera vatnsheldar.
Tunnurnar löngu komnar fram yfir áætlaðan endingartíma
Vandinn er að tunnurnar voru aðeins hannaðar til að endast í 20 til 26 ár. Þær elstu hafa nú legið á hafsbotni í áratugi umfram þann tíma.
Árið 2000 myndaði Greenpeace tunnur á hafsbotni í Casquets-djúprennunni á Ermarsundi þar sem Bretar og Belgar höfðu losað úrgang. Myndirnar sýndu verulega tærðar og ryðgaðar tunnur.
Úrgangurinn sem losaður var í sjóinn telst þó að mestu vera mjög lítið, lítið eða meðalgeislavirkur úrgangur en ekki hættulegasti úrgangurinn sem verður til við kjarnorkustarfsemi.
Geislavirkni efnanna minnkar jafnframt með tímanum en það getur tekið allt frá örfáum árum upp í milljarða ára eftir því hvaða geislavirku samsætur eiga í hlut.
Helmingunartími sesíums-134 er til dæmis um 2 ár og plútóníums-241 um 13 ár. Helmingunartími sesíums-137 er um 30 ár en hjá úrani-238 er hann um 4,5 milljarðar ára.
Heildargeislavirkni úrgangsins þegar honum var losað í höfin hefur verið metin um 85.000 terabecquerel.
Vélmenni leitar að tunnunum á 6.000 metra dýpi
Franskir vísindamenn frá CNRS, Ifremer og franska úthafsflotanum hófu rannsóknarleiðangur frá Brest í Bretagne til að finna og kortleggja tunnurnar.
Með í för er sjálfstýrða neðansjávarfarið UlyX sem er 4,5 metrar að lengd og getur kafað niður á 6.000 metra dýpi.
UlyX notar sónarbúnað til að kortleggja stór svæði hafsbotnsins og finna tunnurnar. Farið getur síðan farið nær botninum og tekið ljósmyndir svo hægt sé að meta ástand þeirra og dreifingu.
Rannsóknarsvæðin tvö ná samanlagt yfir meira en 6.000 ferkílómetra. Hver köfun UlyX nær hins vegar aðeins yfir um 20 ferkílómetra og því verður aðeins hægt að skoða lítið brot af þeim 200.000 tunnum sem taldar eru liggja á svæðinu.
Vísindamenn leita að geislavirkni í lífríkinu
Markmiðið er ekki aðeins að finna tunnurnar heldur einnig að kanna hvort geislavirk efni úr þeim hafi borist út í umhverfið.
Vísindamenn taka sýni úr sjó, setlögum og lífverum í nágrenni tunnanna. Með því verður hægt að kanna hvort geislavirk efni sitji föst í setlögum eða geti borist áfram og safnast upp í lífverum.
Sérstakar áhyggjur beinast meðal annars að strontíum-90. Efnið hefur svipaða eiginleika og kalk og lífverur geta því tekið það upp eins og um kalk væri að ræða. Þannig getur það mögulega komist inn í fæðukeðjuna.
Lítið er vitað um hvernig geislavirk efni hegða sér við þær sérstöku aðstæður sem ríkja á nokkurra kílómetra dýpi þar sem hitastig er mjög lágt, algjört myrkur ríkir og þrýstingur er gríðarlegur.
Djúpsjórinn var talinn nánast lífvana
Áratugum saman var djúpsjórinn talinn sérstaklega hentugur staður fyrir geislavirkan úrgang.
Hann var talinn eitt stöðugasta umhverfi jarðar og vísindamenn töldu á sínum tíma að lítið sem ekkert líf væri að finna á þessum miklu dýpum.
Sú sýn hefur gjörbreyst.
Losun geislavirks úrgangs í hafið var jafnframt lengi lítið sem ekkert stjórnað með alþjóðlegum samningum. Takmarkanir tóku að koma til sögunnar á áttunda áratugnum en það var ekki fyrr en í byrjun tíunda áratugarins sem losun iðnaðar- og geislavirks úrgangs í sjó var endanlega bönnuð.
Enginn veit nákvæmlega hvar allt er
Eitt stærsta vandamálið er hversu ófullkomnar upplýsingar eru um losunina.
Skráning ríkjanna var mismunandi og Alþjóðakjarnorkumálastofnunin hefur bent á að upplýsingar um losun, slys og geislavirk efni sem töpuðust í hafi séu ósamræmdar.
Fyrri rannsóknir á svæðinu fundu ekki marktæka aukningu geislavirkni í sjó miðað við náttúrulegt bakgrunnsgildi. Kjarnorkumálastofnun OECD taldi því árið 1980 ekki ástæðu til að sækja tunnurnar af hafsbotni eða halda úti stöðugu eftirliti með svæðunum.
Nútímatækni gerir vísindamönnum hins vegar kleift að rannsaka málið með mun meiri nákvæmni en áður.
Þegar niðurstöður fyrsta rannsóknarleiðangursins liggja fyrir verður ráðist í annan leiðangur til frekari rannsókna. Gögn úr báðum leiðöngrunum eiga síðan að verða gerð opinber.
Þrátt fyrir rannsóknirnar verður aðeins hægt að skoða örlítið brot tunnanna. Eftir stendur því það gríðarlega verkefni að finna og skrá allt að 200.000 tunnur með geislavirkum úrgangi sem hafa legið gleymdar í myrkri Atlantshafsins í áratugi.