Júlíus Valsson skrifar:
Utanríkisráðherra Íslands dregur nú hvern skoðanabróður sinn í Evrópumálum á fætur óðrum hingað til lands í því skyni að töfra fram “Já” í þjóðaratkvæðagreiðslunni í ágúst n.k. Ekki eru þó margir sem heillast af þessum gestum hennar. “Sótraftar” segja sumir.
José Manuel Albares Bueno, utanríkisráðherra Spánar, og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra Íslands, eiga það sameiginlegt í utanríkis- og öryggismálum að telja að Evrópa þurfi að efla eigin öryggis- og varnargetu einungis vegna þess eins að Donalds Trump forseti sé það mikið “ólíkindatól” að það hafi aukið spennu í samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna.
Hver er þessi Albares?
Áður en Albares varð utanríkisráðherra árið 2021 var hann diplómati og náinn ráðgjafi Pedro Sánchez, forsætisráðherra Spánar. Gagnrýni á hann beindist einkum að nánum pólitískum tengslum hans við Sánchez og þeirri skoðun sumra að hraður frami hans í utanríkisþjónustunni hefði að hluta verið drifinn áfram af þeim tengslum. Hann hafði einnig verið gagnrýndur af pólitískum andstæðingum fyrir það sem þeir töldu sósíalisma hans og náin tengsl við sósíalíska PSOE-flokkinn. Einnig töldu gagnrýnendur að hann væri of pólitískur til að gegna hefðbundnu hlutverki í utanríkisþjónustunni. Að þeirra mati væri hætta á að hann fylgdi fyrst og fremst pólitískri stefnu ríkisstjórnarinnar fremur en að leggja áherslu á það hlutleysi sem jafnan hefur verið talið einkenna embættismenn í utanríkisþjónustu.
Þegar Albares var skipaður sendiherra Spánar í Frakklandi árið 2020 töldu andstæðingar hans að verið væri að koma nánum samstarfsmanni forsætisráðherrans í eitt mikilvægasta sendiherrastarf landsins. Stuðningsmenn hans bentu hins vegar á að hann væri menntaður diplómati með víðtæka reynslu af alþjóðastarfi.
Albares eindreginn stuðningsmaður sambandsríkis Evròpu
Albares hafði jafnframt, áður en hann varð ráðherra, verið þekktur fyrir eindreginn stuðning við nánari samruna Evrópuríkja og dýpri samþættingu innan Evrópusambandsins. Gagnrýnendur á hægri væng spænskra stjórnmála töldu að slík stefna gæti fært Spán nær evrópsku sambandsríki, á kostnað sjálfstæðis þjóðarinnar.
Evrópskur her
Þessi afstaða hefur síðan endurspeglast í störfum hans sem utanríkisráðherra. Albares hefur verið meðal ákafari talsmanna aukins samruna í varnarmálum innan Evrópusambandsins. Hann hefur talað fyrir samevrópskum her, samhæfðari vopnaiðnaði og auknu sjálfstæði Evrópu í hernaðaruppbyggingu. Að baki þeirri stefnu liggur sú hugmynd að Evrópa geti ekki lengur gengið að því sem vísu að Bandaríkin taki áfram sömu ábyrgð á vörnum álfunnar og áður.
Þessi áhersla hefur sætt gagnrýni. Andstæðingar hennar telja að uppbygging sjálfstæðs hervarnarhlutverks Evrópusambandsins geti leitt til tvíverknaðar gagnvart NATO, aukins kostnaðar og þess að ákvarðanir um öryggi og varnir færist enn frekar frá þjóðríkjunum til stofnana sambandsins. Í þeirra augum er hættan sú að ESB þróist smám saman í sambandsríki með eigin hernaðarmátt.
Albares hefur hins vegar haldið því fram að öflugri varnargeta Evrópu eigi að styrkja NATO, en ekki að leysa bandalagið af hólmi. Gagnrýnendur benda þó á að þegar evrópskir ráðherrar tala um að Evrópa þurfi að „taka öryggi sitt í eigin hendur“ sé verið að færa pólitíska áherslu frá Atlantshafsbandalaginu og tengslunum við Washington yfir til Brussel.
Þorgerður Katrín tók upp utanríkisstefnu ESB!
Þorgerður Katrín hefur verið gagnrýnd fyrir að leggja meiri pólitíska áherslu á að tengja Ísland nánar öryggis- og varnarsamstarfi Evrópusambandsins en að efla bein samskipti og samstarf Íslands við Bandaríkin. Gagnrýnendur telja að hún hafi, án sýnilegs samráðs við Alþingi, tekið upp stefnu sem samræmist í auknum mæli utanríkis- og öryggisstefnu ESB.
Sú gagnrýni snýst ekki um að hún hafi alfarið hafnað varnarsamstarfinu við Bandaríkin, heldur um forgangsröðun. Þegar mikilvægasta öryggisstoð Íslands hefur um áratuga skeið verið tvíhliða varnarsamningurinn við Bandaríkin og aðildin að NATO vaknar sú spurning hvers vegna stjórnvöld leggja jafn mikla áherslu á varnarpólitíska uppbyggingu Evrópusambandsins.
Þau treysta ekki á ólíkindatólið Trump!
Það sem Albares og Þorgerður Katrín eiga sameiginlegt er tortryggni gagnvart Trump-stjórninni og vaxandi trú á að Evrópa þurfi að byggja upp sjálfstæðari varnarstefnu.
Spurningin er hvort sú þróun styrki öryggi Evrópu eða grafi undan þeim Atlantshafstengslum sem hafa verið meginundirstaða öryggis á Norður-Atlantshafi frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Þetta er grundvallarspurning fyrir Ísland, sem byggir öryggi sitt á NATO og varnarsamstarfi við Bandaríkin.
Treystum við ekki lengur á varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna, einungis vegna þess að aldraður forseti Bandaríkjanna er talinn „ólíkindatól“ af utanríkisráðherrum Íslands og Spánar?