Ný 214 blaðsíðna áætlun hefur verið lögð fram um hvernig Alberta gæti orðið sjálfstætt ríki og slitið stjórnskipulegum tengslum sínum við Kanada. Í áætluninni er farið ítarlega yfir hvernig halda mætti stjórnsýslu, bankakerfi, lífeyrisgreiðslum, heilbrigðisþjónustu, viðskiptum og samgöngum gangandi á meðan vald sem nú er hjá kanadíska alríkinu yrði flutt til Alberta. Fyrsta skrefið gæti verið stigið strax eftir fyrirhugaða atkvæðagreiðslu 19. október 2026.
Skjalið nefnist The Alberta Transition Plan og er unnið á vegum Alberta Transition Council. Það er ekki sjálfstæðisyfirlýsing heldur framkvæmdaáætlun um hvað þyrfti að gerast ef íbúar Alberta ákveða að stofna sjálfstætt ríki. Meginniðurstaða höfunda er að Alberta þyrfti ekki að byggja upp nýtt ríki frá grunni enda séu stjórnvöld, þing, dómstólar, lögregla, heilbrigðiskerfi, menntakerfi, skattkerfi og stór hluti annarrar nauðsynlegrar stjórnsýslu þegar til staðar.
Tvær atkvæðagreiðslur fyrirhugaðar
Samkvæmt áætluninni yrði ferlinu skipt í 3 megináfanga. Fyrsti áfanginn hæfist ef íbúar Alberta samþykkja 19. október að halda áfram undirbúningi að mögulegu sjálfstæði. Alberta yrði áfram fylki innan Kanada en næstu mánuðir yrðu nýttir til að undirbúa mögulegan aðskilnað.
Stjórnvöld gætu þá komið á fót sérstakri verkefnisstjórn, metið kostnað, kortlagt hvaða verkefni alríkisstjórnin sinnir nú fyrir Alberta, skráð eignir og gögn og undirbúið samningsafstöðu gagnvart Kanada. Jafnframt yrði hafið samráð við frumbyggja og undirbúningur nauðsynlegrar löggjafar.
Sjálf atkvæðagreiðslan um sjálfstæði yrði síðan haldin vorið 2027. Samþykki meirihluti sjálfstæði yrði það hins vegar ekki sjálfkrafa til þess að Alberta yrði sjálfstætt ríki sama dag. Þá hæfist næsti áfangi þar sem samið yrði við Kanada um framkvæmd aðskilnaðarins.
Kanada yrði skylt að ganga til samninga
Áætlunin byggir meðal annars á dómi Hæstaréttar Kanada frá 1998 um mögulegan aðskilnað Quebec. Þar komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að skýr meirihluti fyrir aðskilnaði, í atkvæðagreiðslu þar sem spurningin væri skýr, skapaði stjórnskipulega skyldu til samningaviðræðna.
Höfundar áætlunarinnar gera því ráð fyrir að Alberta, kanadíska alríkisstjórnin og önnur fylki þyrftu að semja um skilmála aðskilnaðar. Þar yrði meðal annars fjallað um eignir og skuldir, landamæri, réttindi frumbyggja, ríkisborgararétt, lífeyri, banka, viðskipti, samgöngur og verkefni sem alríkisstjórnin sinnir nú.
Markmiðið að almenningur finni sem minnst fyrir breytingunni
Eitt helsta stef áætlunarinnar er að sjálfstæðisdagurinn eigi ekki að valda skyndilegri röskun á daglegu lífi. Höfundarnir leggja áherslu á að það sem breytist sé fyrst og fremst stjórnskipulegt og lagalegt vald en ekki endilega þjónustan sjálf.
Bankar ættu áfram að starfa, lífeyrir og bætur að greiðast, fyrirtæki að halda starfsemi áfram og dómstólar og opinber þjónusta að starfa án hlés. Sama ætti að gilda um flutninga fólks og vara yfir ný landamæri.
Í skjalinu er þetta sett fram með einfaldri meginreglu: halda áfram því sem þegar virkar, flytja það sem þarf að flytja, semja um kerfi sem ná yfir landamæri og byggja aðeins upp þá starfsemi fullvalda ríkis sem Alberta hefur ekki nú þegar.
Alberta með yfir 5 milljónir íbúa
Höfundarnir leggja mikla áherslu á efnahagslega burði Alberta. Þar búa yfir 5 milljónir manna og verg landsframleiðsla fylkisins var samkvæmt gögnum sem vísað er til í skýrslunni um 474 milljarðar kanadískra dala árið 2024. Höfundarnir segja að sjálfstætt Alberta yrði því meðal meðalstórra ríkja heims bæði hvað varðar íbúafjölda og efnahag.
Orkuauðlindir skipa þar stóran sess. Í skýrslunni segir að Alberta búi yfir þriðju stærstu staðfestu olíubirgðum heims og að um 99% þeirra séu í olíusöndum. Fylkið er einnig stór framleiðandi jarðgass og landbúnaðarafurða.
Bandaríkin eru langstærsti erlendi viðskiptaaðili Alberta. Samkvæmt tölum í áætluninni flutti Alberta vörur að verðmæti um 151,5 milljarða kanadískra dala til Bandaríkjanna árið 2025. Höfundarnir benda á að núverandi vegir, járnbrautir, olíuleiðslur og aðfangakeðjur myndu ekki hverfa við sjálfstæði en semja þyrfti um lagalega umgjörð þeirra.
Kanada og Alberta áfram háð hvort öðru
Í áætluninni er jafnframt lögð áhersla á að sjálfstæði þýddi ekki að efnahagsleg tengsl Alberta við Kanada hyrfu. Olíu- og gasleiðslur, vegir og járnbrautir tengja Alberta við önnur fylki og höfundarnir telja að gagnkvæmir efnahagslegir hagsmunir myndu þrýsta á báða aðila að ná samningum.
Sem dæmi er bent á að meira en 55 milljarða kanadískra dala virði af vörum frá Bresku Kólumbíu fari árlega austur um vegi og járnbrautir Alberta. Jafnframt séu stórir hlutar orkukerfis Kanada háðir olíu sem berst frá vesturhluta landsins um leiðslukerfi sem tengjast Alberta.
Sjálfstæðisdagurinn ekki ákveðinn fyrirfram
Áætlunin gerir ráð fyrir mikilli samningalotu sumarið og haustið 2027 verði sjálfstæði samþykkt um vorið. Héraðskosningarnar í október 2027 yrðu síðan ákveðinn pólitískur áfangastaður þar sem kjósendur gætu lagt mat á framgang viðræðnanna.
Enginn fastur sjálfstæðisdagur er þó ákveðinn. Hann ætti samkvæmt áætluninni aðeins að koma þegar nauðsynlegir lagalegir samningar hafa náðst og mikilvæg kerfi eru tilbúin til að starfa frá fyrsta degi.
Þriðji og síðasti áfanginn hæfist eftir sjálfstæði. Þá yrðu eftirstandandi verkefni kláruð og tímabundnir samningar við Kanada smám saman leystir af hólmi. Áætlunin miðar við allt að 24 mánaða aðlögunartímabil eftir sjálfstæðisdag þótt það sé ekki sett fram sem ófrávíkjanlegur lokafrestur.
Meginmarkmið áætlunarinnar er þannig að mögulegur aðskilnaður Alberta frá Kanada verði ekki skyndilegt rof heldur skipulagt ferli þar sem stjórnskipulegt vald færist frá Ottawa til Alberta á meðan daglegt líf íbúanna heldur áfram með sem minnstri röskun.
Skoða má áætlunina hér að neðan.