Júlíus Valsson skrifar:
Því er gjarnan haldið fram að íslenska þjóðin fái „síðasta orðið“ um aðild Íslands að Evrópusambandinu í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Sú fullyrðing er ekki studd af gildandi lögum eða þeim þingsályktunum sem nú liggja fyrir.
Hvað segir stjórnarskráin?
Samkvæmt 21. gr. stjórnarskrárinnar má forseti Íslands ekki gera samninga við önnur ríki sem horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins nema með samþykki Alþingis. Ákvæðið kveður hins vegar hvergi á um almenna skyldu til að bera slíka samninga undir bindandi þjóðaratkvæði.
Hvað segir þingsályktun Þorgerðar?
Þingsályktun nr. 14/157, sem Alþingi samþykkti 28. maí síðastliðinn, tekur eingöngu til þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst. Þar verður spurt: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Ályktunin segir ekkert um bindandi atkvæðagreiðslu um væntanlegan aðildarsamning.
Hvað segja kosningalögin?
Kosningalög nr. 112/2021 gera Alþingi kleift að ákveða þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið málefni með þingsályktun. Þar er þó skýrt tekið fram að niðurstaða slíkrar atkvæðagreiðslu sé ráðgefandi. Þetta á við um atkvæðagreiðslur samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganna, eins og fyrirhugaða atkvæðagreiðslu 29. ágúst. Rétt er að hafa í huga að ráðgefandi eðli atkvæðagreiðslunnar kemur fram í 3. mgr. 123. gr. laganna, ekki í 2. mgr. 2. gr.
Hvað segir utanríkismálanefndin?
Sama sjónarmið kemur fram í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar. Þar segir berum orðum að niðurstaða slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu sé ráðgefandi. Í sérfræðiáliti Lagastofnunar Háskóla Íslands kemur jafnframt fram að bæði þjóðaratkvæðagreiðslan um viðræður og hugsanleg atkvæðagreiðsla um aðildarsamning síðar yrðu aðeins ráðgefandi samkvæmt núgildandi reglum.
Hvað segir gamla þingsályktunin frá 2009?
Vissulega samþykkti Alþingi árið 2009 þingsályktun nr. 1/137 þar sem gert var ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu að loknum aðildarviðræðum um væntanlegan aðildarsamning. Sú ályktun hefur ekki verið felld úr gildi. Hún segir hins vegar ekki að atkvæðagreiðslan skuli vera bindandi. Þingsályktun er auk þess ekki það sama og lög sem mæla skýrt fyrir um réttaráhrif niðurstöðu atkvæðagreiðslu.
Hvað segir Lagastofnun H.Í.?
Stjórnskipulega er málið enn flóknara. Lagastofnun komst að þeirri ótvíræðu niðurstöðu að Ísland geti ekki gerst aðili að Evrópusambandinu án breytinga á stjórnarskránni. Aðild fæli í sér svo víðtækt framsal löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds að það rúmast ekki innan gildandi stjórnarskrár.
Stjórnarskrárbreyting samkvæmt 1. mgr. 79. gr. krefst samþykkis Alþingis, þingrofs, nýrra kosninga og síðan samþykkis nýkjörins Alþingis. Þar er ekki áskilið bindandi þjóðaratkvæði. Kjósendur kæmu þannig að málinu með óbeinum hætti í þingkosningum, nema sérstök regla yrði sett um annað. Lagastofnun bendir á að aðild geti ekki öðlast gildi fyrr en stjórnarskrárbreyting sem heimilar hana hefur tekið gildi.
Verður Ísland sjálfkrafa aðildarríki ef þjóðin segir „Já“?
Loks ber að leiðrétta þá hugmynd að Evrópusambandið „samþykki umsókn“ og Ísland verði þá sjálfkrafa aðili. Samkvæmt 49. gr. sáttmálans um Evrópusambandið tekur við samningaferli, meðferð hjá stofnunum ESB og aðildarsamningur sem öll aðildarríki þurfa að fullgilda samkvæmt eigin stjórnskipunarreglum.
Er Þorgerður með fulltingi Alþingis viljandi að plata íslensku þjóðina?
Ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla getur haft mikið pólitískt vægi. Hún er þó ekki lagaleg trygging fyrir því að kjósendur fái bindandi úrslitavald um aðildarsamning. Vilji menn tryggja slíkt þarf Alþingi að setja skýra lagaheimild eða tengja gildistöku samningsins beinlínis við samþykki kjósenda. Allt annað er plat!
…og hvað segir Kristrún Frostadóttir?
…og hvað segir Inga Sæland?
Heimildir:
1. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 — 21. gr. og 79. gr.
2. Kosningalög nr. 112/2021
3. Þingsályktun nr. 14/157, samþykkt 28. maí 2026 (þskj. 1245, 157. löggjafarþing)
4. Nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar (þskj. 1183, 157. löggjafarþing)
5. Sáttmálinn um Evrópusambandið — 49. gr.