Júlíus Valsson skrifar:
Vaxandi fjöldi Evrópubúa hafa áhyggjur af óheftum fólksinnflutningi til álfunnar. Í könnun Evrópuþingsins snemma árs 2026 sögðust 65% borgara ESB hafa verulegar áhyggjur af þeim. Kvikmyndin Citizen Vigilante eftir Uwe Boll hefur orðið táknmynd fyrir þau pólitísku átök sem nú eiga sér stað víða í Evrópu. Myndin fjallar um mann sem missir allt traust sitt á lögreglu, dómstólum og stjórnvöldum og tekur lögin í eigin hendur. Myndin er harkaleg, umdeild og óþægileg en um leið lýsir hún vaxandi vantrausti borgaranna á getu stjórnvalda til að halda uppi lögum, öryggi og stjórn á innflytjendamálum.
Dreifingarbann í Þýskalandi
Í Þýskalandi hefur myndin ekki fengið aldursflokkun hjá FSK (Freiwillige Selbstkontrolle der Filmwirtschaft), þýska kvikmyndaeftirlitinu, sem toreldar mjög hefðbundna dreifingu hennar í kvikmyndahúsum, streymi og verslunum. Formlega er ekki um hefðbundið sýningarbann að ræða, en í framkvæmd er myndin að mestu útilokuð frá venjulegum dreifileiðum.
Þá vakna upp mikilvægar spurningar:
Er verið að vernda almenning gegn hvatningu til ofbeldis eða er verið að vernda stjórnvöld og ráðandi hugmyndafræði gegn óþægilegri umræðu?
Sýnir myndin vandamál Evrópu á raunsæjan hátt?
Kvikmyndina Citizen Vigilante er auðvelt að gagnrýna. Sumir telja hana ýkja, einfalda og sýna innflytjendur með ósanngjörnum hætti. Aðrir telja hana vekja máls á raunverulegum vandamálum þ.e. að lögregla, dómstólar og stjórnvöld hafi í of mörgum tilvikum brugðist borgurum sem krefjast aukins öryggis, skýrari reglna og framkvæmdar laga.
Óþolinmæði í garð stjórnvalda hefur aukist víða í Evrópu. Margir upplifa að þeir hafi ekki fengið skýr svör um landamæraeftirlit, hælisleit, ólöglega dvöl innflytjanda, endursendingar eða “inngildingu”. Menn sjá aukið álag og þrýsting á húsnæði, skóla, heilbrigðiskerfi og löggæslu og telja stjórnvöld oft annaðhvort gera lítið úr vandanum eða tala um hann á svo varfærinn hátt að ekkert virðist vera að gerast.
Vaxandi glæpatíðni vekur ugg
Glæpir eru stór hluti þessarar umræðu. Fólk vill vita hvort lögreglan ráði við ofbeldi, kynferðisbrot, gengjastarfsemi og skipulagða glæpi. Það eru ekki fordómar að krefjast þess að lög gildi jafnt um alla, að hættulegir afbrotamenn sæti viðeigandi viðurlögum og að brottvísunum sé framfylgt þegar öllu lagaskilyrðum eru fullnægt.
Jafnframt verður að forðast einfaldar skýringar og fullyrðingar. Ekki er hægt að halda því fram að aukinn fjöldi innflytjenda leiði sjálfkrafa til aukinna glæpa. Afbrot ráðast af mörgum þáttum, meðal annars aldurssamsetningu, félagslegri stöðu, atvinnu, fíkniefnamarkaði, samþættingu, löggæslu og skráningu brota. En þar sem stjórnvöld virðast ekki ráða við eigin reglur eða bregðast seint við alvarlegum vandamálum sprettur fram megn pólitísk óánægja, sem hverfur ekki með því að banna umræðuna.
Hvað með Batman?
Áhugavert er að bera myndina saman við Batman og The Dark Knight. Batman starfar utan laga, beitir ofbeldi og tekur að sér hlutverk sem lögreglan ræður ekki við. Samt er hann sýndur sem hetja. Þegar hann berst við Jókerinn eru það átök við spillingu og ringulreið.
Í Citizen Vigilante er sambærilegu efni komið fyrir í Evrópu nútímans, þar sem glæpir, innflytjendamál og vantraust á stofnanir eru hluti af raunverulegri stjórnmálaumræðu. Þá verður myndin hættuleg í augum sumra, ekki endilega vegna þess að hún sýni meira ofbeldi en Batman, heldur vegna þess að hún snertir mál sem valdhafar vilja helst stjórna með réttu orðalagi og út frá sínu eigin viðurkenndum sjónarhornum.
Þáttur Elon Musk
Elon Musk kom inn í þessa deilu með afgerandi hætti. Eftir að Uwe Boll leitaði opinberlega eftir stuðningi birti Musk myndina í heild sinni á samfélagsmiðlinum X í 48 klukkustundir. Með því færði hann hana úr takmörkuðu dreifingarumhverfi yfir til milljóna notenda um allan heim. Það var ekki aðeins kynningarbragð, heldur pólitísk yfirlýsing um að stafrænir miðlar geti farið fram hjá hefðbundnum hliðarvörðum kvikmyndaiðnaðarins.
Musk hefur ekki fjármagnað myndina eða komið að framleiðslunni svo vitað sé. En aðgerð hans sýnir breytingu á valdajafnvægi: Þegar stofnanir, flokkunarkerfi eða dreifingaraðilar hindra aðgang að umdeildu efni geta tæknirisar opnað aðra leið. Það getur styrkt tjáningarfrelsið, en einnig veitt einstaklingum með mikil áhrif vald til að ákveða hvaða efni fær alþjóðlega dreifingu.
Þýskaland þarf að gæta varúðar
Þýskaland á sér sérstaka sögu og er skiljanlega varfært gagnvart öfgastefnum. Engu að síður verður að gæta þess að „varnarsinnað lýðræði“ (wehrhafte Demokratie) verði ekki að kerfi þar sem óþægileg list, óvinsælar skoðanir og pólitískir andstæðingar eru útilokaðir frá lýðræðislegri umræðu. Stjórnmálaflokkurinn AfD hefur enn ekki verið bannaður í Þýskalandi, en umræðan um slíkt bann sýnir hversu mikil freistingin getur orðið til að svara pólitískri óánægju með útilokun fremur en með því að bæta stjórnsýsluna.
Mun fólkið taka völdin í sínar hendur?
Lýðræði verður ekki öflugra með því að stinga óþægilegum hugmyndum undir stól. Það verður öflugra þegar stjórnvöld viðurkenna vandamál, framfylgja lögum af festu og treysta borgurunum til að horfa, hlusta og mynda sér sjálfstæða skoðun. Annars er hætta á því að borgararnir taki völdin í sínar eigin hendur. Viljum við það?
Horfa má á myndina með því að smella hér: