Dolly Parton lést síðastliðinn þriðjudag, 80 ára að aldri, en fáir bandarískir listamenn hafa skilið eftir sig jafn fjölbreytt spor í menningarlífinu vestanhafs. Hún ólst upp við sára fátækt í Tennessee en varð ein þekktasta söngkona og lagahöfundur Bandaríkjanna, kvikmyndastjarna, frumkvöðull og mannvinur. Um leið náði hún þeirri sjaldgæfu stöðu að vera dáð þvert á pólitískar og samfélagslegar línur.
Parton ólst upp í eins herbergis kofa í Great Smoky Mountains í Tennessee og var eitt 12 systkina. Faðir hennar var leiguliði og móðir hennar heimavinnandi. Hún varð fyrst í fjölskyldunni til að ljúka framhaldsskólanámi.
Úr þessum aðstæðum reis hún upp í að verða ein áhrifamesta persóna bandarískrar dægurmenningar.
Lagahöfundurinn kom á undan stjörnunni
Þótt Dolly Parton hafi síðar orðið kvikmyndaleikkona, frumkvöðull og eigandi viðskiptaveldis var hún fyrst og fremst lagahöfundur. Hún samdi tugi laga sem fóru á topp vinsældalista. Tvö frægustu lög hennar, Jolene og I Will Always Love You, á hún samkvæmt frásögnum að hafa samið sama kvöldið.
Jolene varð eitt þekktasta lag kántrítónlistarsögunnar en I Will Always Love You varð heimsfrægt í flutningi Whitney Houston.
Emmylou Harris, sem vann með Parton, lýsti henni sem einstaklega sjálfsprottnum og skapandi listamanni og sagði að hún hefði aldrei séð neinn skapa jafn eðlilega og Dolly.
Frá fátækt til viðskiptaveldis
Parton gerði meira en að byggja upp tónlistarferil. Hún lék í kvikmyndum, fyllti leikvanga, stofnaði fyrirtæki og byggði upp vörumerki sem náði til verslunar, ferðaþjónustu, matvæla, útgáfu og neytendavara. Þekktasta verkefnið er Dollywood, stór skemmtigarður í Tennessee skammt frá heimabæ hennar Sevierville.
Með því að byggja upp viðskiptaveldi í kringum eigin ímynd varð hún um leið eins konar forveri þeirrar kynslóðar fræga fólksins sem síðar byggði upp vörumerki og fyrirtæki í kringum sjálft sig.
Gerði útlitið að eigin vopni
Parton var jafnan þekkt fyrir ýkt útlit. Platínuljóst hár, háir hælar, þröng og glitrandi föt og sterkur sveitastíll urðu hluti af þeirri persónu sem hún skapaði. Hún var þó alltaf meðvituð um brandarann. Þegar Redd Foxx gerði grín að brjóstastærð hennar svaraði hún með því að biðja hann um 2 jafn rausnarlegar afsakanir.
Þegar tískugagnrýnandinn Richard Blackwell setti hana efst á lista yfir verst klæddu konur heims svaraði hún einfaldlega að hún hefði haldið að hann myndi aldrei taka eftir sér.
Parton notaði sjálfsháð sem vörn og styrk. Hún tók gömlu staðalímyndina um heimsku ljóskuna, tók stjórn á henni og sneri henni upp í eigin vörumerki.
Mannvinurinn Dolly Parton
Hún var ekki síður þekkt fyrir góðgerðarstarf. Imagination Library, verkefni sem hún stofnaði, hefur gefið börnum meira en 200 milljónir bóka. Eftir mikla skógarelda í Tennessee árið 2016 gaf hún milljónir dala til hjálparstarfs og aðstoðaði fjölskyldur sem höfðu misst heimili sín.
Þrátt fyrir heimsfrægð hélt hún alla tíð sterkum tengslum við Tennessee og uppruna sinn þar. Einn íbúi í Tennessee lýsti því eftir andlát hennar þannig að hún hefði hvatt Tennesseebúa til að vera betri vegna þess að hún væri „ein af okkur“.
Sjaldgæft sameiningartákn
Eitt það sérstæðasta við Dolly Parton var hversu vinsæl hún var þvert á pólitískar línur. Í Bandaríkjunum þar sem nánast allt verður pólitískt náði hún að vera dáð bæði af vinstri og hægri. Donald Trump og Hillary Clinton sendu bæði frá sér minningarorð eftir andlát hennar.
Barack Obama skrifaði einfaldlega: „What a life.“ Taylor Swift sagði að heimur án Dolly fyndist hvorki mögulegur né rökréttur. Reba McEntire skrifaði að aldrei yrði önnur eins og hún.
Í skoðanakönnun fyrr á þessu ári sögðust 70% Bandaríkjamanna hafa jákvætt álit á henni. Enginn annar á listanum mældist með jafn mikla hylli.
Empire State Building varð bleik
Daginn sem Parton lést var Empire State Building í New York lýst upp í bleikum lit henni til heiðurs.
Tímasetningin var ekki tilviljun.
Ljósin voru tendruð klukkan 21:25, eða 9:25 að kvöldi, sem vísun í eitt frægasta lag og kvikmynd hennar, 9 to 5.
Það lýsir vel þeirri stöðu sem Parton hafði í bandarískri menningu. Hún var ekki aðeins söngkona eða fræg persóna heldur hluti af sameiginlegri menningarminningu Bandaríkjamanna.
„Þetta er ekki allt sem ég er“
Í viðtali árið 2002 lýsti Parton sjálf þeirri opinberu ímynd sem hún hafði byggt upp. Hún sagðist sjálf hafa skapað hana og ýkt en bætti við að þetta væri aðeins lítill hluti af því sem hún væri. Von hennar væri að fólk sæi undir hárið og vissi að þar væri heili, undir útlitinu og vissi að þar væri hjarta og á bak við allt hitt væru hæfileikar. Það er líklega ein nákvæmasta lýsingin á arfleifð Dolly Parton.
Hún byggði upp ýkta persónu sem virtist stundum stærri en lífið sjálft en á bak við hana var lagahöfundur, viðskiptakona og mannvinur sem náði að verða ein ástsælasta persóna bandarískrar menningar.