Júlíus Valsson skrifar:
Þegar íslensk stjórnvöld verja fjármunum til hernaðarstuðnings við Úkraínu vísa þau til fullveldis, alþjóðalaga og ábyrgðar gagnvart bandalagsríkjum. Þetta eru gild rök sem ber að taka alvarlega. Jafnframt er eðlilegt að spyrja hvort stjórnmálamenn sem vilja Ísland inn í Evrópusambandið telji slíkan stuðning geta „bætt samningsstöðu“ landsins gagnvart sambandinu. Getur það sem kynnt er sem öryggisstefna jafnframt þjónað aðildarstefnu?
Gögnin sem liggja fyrir staðfesta ekki beinlínis ákvörðun um að kaupa velvild í Brussel með stuðningi við Úkraínu. Þau útiloka þó ekki að stjórnvöld sjái pólitískan ávinning af því að sýna fram á að Ísland fylgi evrópskum samstarfsríkjum í utanríkis- og öryggismálum.
Frá herleysi til vopnakaupa
Ísland var ekki algjörlega hlutlaust ríki þegar Rússland réðst inn í Úkraínu árið 2022. Aðildin að varnarsambandinu NATO frá 1949 og varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 marka þá stöðu með skýrum hætti. Herleysi landsins hefur hins vegar lengi verið mikilvægur þáttur í sjálfsmynd þjóðarinnar.
Fjármögnun hergagna fyrir stríðandi ríki var því risastórt og vanhugsað skref. Samkvæmt upplýsingunum sem hér eru teknar saman greiddi Ísland engin framlög til hergagnakaupa á árunum 2014–2021. Eftir innrásina hófst þátttaka í verkefnum sem fjármagna hergögn fyrir Úkraínu, þar á meðal kaup á skotfæri og stuðning við úkraínskan varnariðnað.
Varnartengdur stuðningur nær einnig til annarra verkefna en vopnakaupa. Samt verður breytingin ekki afgreidd sem framhald hefðbundinnar mannúðaraðstoðar. Hún kallar á sjálfstæða umræðu um hlutverk herlausrar þjóðar.
Velvild í Brussel
Ríkisstjórn sem stefnir að ESB-aðild gæti talið nána samstöðu með Evrópuríkjum styrkja pólitíska stöðu Íslands. Land sem leggur fé til sameiginlegra forgangsmála getur sýnt sig sem samstarfsaðila sem tekur ábyrgð og er reiðubúinn að bera kostnað. Þannig eru „verðugir bandamenn“. Þetta gekk svo langt að utanríkisráðherra Íslands lýsti því einhliða yfir og án nokkurs samráðs við Alþingi að Ísland hefði tekið upp utanríkisstefnu ESB með öllu sem því getur fylgt!
Þannig má færa rök fyrir því að Úkraínustuðningurinn geti þjónað sem pólitískt meðmæli fyrir Ísland. Aðildarsinnar gætu síðan vísað til samstarfsins sem dæmis um að landið eigi þegar samleið með sambandinu á mikilvægum sviðum og að full aðild sé eðlilegt framhald.
Þetta er þó ályktun um hugsanlega pólitíska hugmyndafræði. Velvild við ráðstefnuborð er engin trygging fyrir undanþágum þegar kemur að sjávarútvegi, landbúnaði eða yfirráðum yfir auðlindum. Hvað merkir þá nákvæmlega að „bæta samningsstöðu“? Að verða vinsælli hjá þeim sem síðar sitja hinum megin borðsins?
Tímaröðin skiptir máli
Stuðningurinn hófst undir ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Þátttaka í tékkneska skotfæraframleiðslunni var tilkynnt þegar Bjarni Benediktsson var utanríkisráðherra, og langtímastefna um stuðning fékk breiðan þingstuðning árið 2024. Andstæðingar ESB-aðildar báru því einnig ábyrgð á þessari þróun.
Það væri ósanngjarnt að skýra upphaf hennar eingöngu með aðildaráformum. Opinber rök hafa fremur snúist um að fullveldi smáríkja séu íslenskir öryggishagsmunir og að Ísland verði að sýna og sanna sig sem verðugan bandamann.
Síðari ríkisstjórn með skýrari aðildaráhuga getur engu að síður nýtt sömu stefnu til að færa Ísland pólitískt nær ESB. Öryggissamstarfið getur þá orðið hluti af röksemdafærslu fyrir inngöngu, þótt upphafleg ákvörðun hafi átt sér aðrar forsendur.
Umfang Stuðningsins í tölum
Heildarstuðningur Íslands við Úkraínu frá upphafi innrásar til ársloka 2024 nam um 10 milljörðum króna, að meðtöldum mannúðar- og efnahagsstuðningi. Varnartengdi hlutinn var 2,66 milljarðar frá innrás til júlí 2024, eða um 21,6% af heildarfjárheimild til varnarmála 2022–2024. Ríkisstjórn Kristrúnar hækkaði svo verulega: í febrúar 2025 fór varnartengdur stuðningur ársins úr 1,5 í 3,6 milljarða.
| Verkefni | Fjárhæð (m.kr.) | Ár |
| NATO-sjóðurinn CAP (þjálfun og búnaður fyrir úkraínska herinn) | 521,9 | 2022–2023 |
| Færanlegt neyðarsjúkrahús (gjöf Alþingis) | 1.087 | 2023 |
| Tímabundin fjárveiting til varnartengdra verkefna | 750 | 2023 |
| Tékkneska skotfæraframleipsan | 300 | 2024 |
| Búnaður fyrir konur í úkraínska hernum | 75 | 2024 |
| Hækkun varnartengds stuðnings (danska módelið o.fl.) | 2.100 | 2025 |
| „Römpum upp Úkraínu“, fjögur ár | 60 | 2025–2029 |
Ísland tók einnig þátt í fjármögnun vopnaframleiðslu í Úkraínu sjálfri samkvæmt svokölluðu dönsku módeli og í Ramstein-bandalögum um sprengjueyðingu og upplýsingatækni.
Hver er íslenski ávinningurinn?
Stuðningurinn sannar heldur ekki að stjórnvöld hafi ákveðið að draga úr tengslum við Bandaríkin. NATO og varnarsamningurinn eru áfram meginþættir íslenskra varna. Norræn samstaða og vilji til að vera talinn ábyrgur bandamaður skýra einnig margt.
En Alþingi þarf að krefjast skýrra svara um markmið, kostnað og mörk þátttökunnar. Ef ráðamenn telja hana jafnframt greiða fyrir ESB-aðild eiga þeir að segja það opinberlega og rökstyðja hvaða ávinningur eigi að fást.
Íslenskir skattgreiðendur eiga rétt á að vita hvort verið sé að fjármagna afmarkað öryggismarkmið eða hvort stjórnvöld telji sig um leið vera að safna pólitískum inneignum fyrir aðildarviðræður.
Slíkar inneignir eru auðveldar í bókfærslu ráðherranna.
Spurningin er hvort nokkur í Brussel hafi samþykkt að greiða þær út?