Pétur Gunnlaugsson ræddi við Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor við Háskólann á Akureyri, í Heimsmálunum um þær fjárhagslegu skuldbindingar sem Ísland gæti tekið á sig með aðild að Evrópusambandinu. Hilmar sagði umræðuna ekki mega takmarkast við vexti og evruna, því samhliða þyrfti að horfa til sameiginlegra sjóða ESB, lántöku sambandsins, aðstoðar við Úkraínu og fyrirhugaðrar stækkunar til ríkja sem mörg þyrftu mikinn fjárhagslegan stuðning. Við inngöngu þessara ríkja breyttust svo valdahlutföllin innan ESB sem gæti haft miklar afleiðingar. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Ísland þyrfti að leggja til fé í sameiginlega sjóði
Hilmar sagði reynsluna af skuldakreppunni í Grikklandi sýna hvernig ríki gætu þurft að koma sameiginlega að fjárhagslegum björgunaraðgerðum. European Stability Mechanism hefði verið stofnaður til að aðstoða evruríki sem lentu í vandræðum og hann sagði Ísland þurfa að taka þátt í fjármögnun slíks kerfis, yrði landið aðili að ESB og svo hluti af evrusvæðinu í framhaldinu.
Hann lagði áherslu á að þetta væri annað en að halda því fram að Ísland tæki formlega yfir opinberar skuldir annars ríkis. Fjárhagsleg ábyrgð gæti hins vegar komið fram með framlögum í sameiginlega sjóði þegar grípa þyrfti inn í til að verja stöðugleika myntbandalagsins. Það hefur ekki þótt raunsætt að vísa landi úr myntbandalaginu.
Pétur beindi umræðunni að því hvort þessi áhætta hefði verið nægilega greind hér á landi áður en þjóðin tæki ákvörðun um áframhaldandi ESB-vegferð. Hilmar taldi svo ekki vera og sagði mikilvægt að almenningur fengi skýra mynd af mögulegum skuldbindingum en ekki aðeins þeim ávinningi sem fylgismenn aðildar legðu áherslu á.
ESB sjálft farið að taka lán
Hilmar benti einnig á breytingu sem hefði orðið á fjármögnun sambandsins. ESB væri farið að taka lán í eigin nafni í stað þess að öll skuldsetning færi fram hjá einstökum aðildarríkjum.
Hann tók nýlega fjárhagsaðstoð við Úkraínu sem dæmi og nefndi 90 milljarða evra lán. Slík lántaka væri tryggð með sameiginlegum tekjum sambandsins sem aðildarríkin stæðu að. Hilmar taldi því mikilvægt að Íslendingar gerðu sér grein fyrir að fjárhagslegar skuldbindingar ESB væru ekki lengur eingöngu bundnar við fjárhag hvers þjóðríkis fyrir sig.
Hann vakti jafnframt athygli á óvissunni um endurgreiðslu slíkrar aðstoðar. Í umræðunni um lánið til Úkraínu hefði meðal annars verið vísað til mögulegra stríðsskaðabóta frá Rússlandi eða yfirtöku rússneskra eigna í vestrænum fjármálastofnunum en Hilmar taldi slíkar forsendur fela í sér áhættu. Ólíklegt er að Rússland greiði stríðsskaðabætur svo neinu nemi og yfirtaka eigna sem eru í vestrænum fjármálastofnunum gæti haft víðtækar afleiðingar. Myndu t.d. svokölluð BRICS-lönd bera nokkuð traust til vestrænna banka í kjölfarið?
Fjölmörg ríki bíða eftir aðild
Fyrirhuguð stækkun ESB væri önnur stór fjárhagsleg áskorun. Hilmar taldi upp Albaníu, Bosníu og Hersegóvínu, Georgíu, Moldóvu, Svartfjallaland, Norður-Makedóníu, Serbíu, Tyrkland og Úkraínu sem ríki sem stefndu að aðild.
Hann sagði mörg þessara ríkja þurfa mikla efnahagslega aðstoð til uppbyggingar sem að mestu leyti yrði fjármögnuð af ríkari aðildarríkjum ESB. Á sama tíma væru ríki sem gengu í sambandið í fyrri stækkunum enn þiggjendur umfangsmikils stuðnings.
Ef fleiri efnaminni ríki bættust við myndi það að hans sögn hafa áhrif á fjárhagslegar skuldbindingar ríkari aðildarríkja. Ísland yrði sem auðugt ríki hluti af því kerfi ef landið gengi í Evrópusambandið. Svo breytast valdahlutföllin. Lönd sem þurfa aðstoð verða fleiri og valdameiri á kostnað landanna sem fjármagna þessa aðstoð. Hefur yfirstjórn ESB greint það mál og hugsanlegar afleiðingar?
Varnarmálin bætast við reikninginn
Pétur og Hilmar ræddu jafnframt að nýju aðildarríkin þyrftu ekki aðeins efnahagslega aðstoð heldur mörg hver aukinn stuðning við varnir og öryggi.
Hilmar sagði Evrópu standa frammi fyrir vaxandi útgjöldum til varnarmála og aukinni pressu á ríkisfjármál sem þegar eru komin úr skorðum í mörgum aðildarríkjum, ekki síst þeim stærstu eins og Frakklandi og Ítalíu. Ef verja þyrfti mun meira fé til varnarmála yrði að finna þá fjármuni annars staðar og það gæti þrengt að stórum útgjaldaliðum á borð við velferðarmál.
Slíkt gæti jafnframt skapað pólitískan óstöðugleika. Að mati Hilmars þyrfti því að meta ESB-aðild út frá heildarmyndinni. Það er nauðsynlegt að þjóðin fái raunsæja mynd af bæði kostum og göllum ESB-aðildar.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun hér að neðan.