Júlíus Valsson skrifar:
Evran flytur kreppuna yfir á launafólk
Kapítalisminn hefur skilað meiri framleiðni, nýsköpun og lífskjaravexti en nokkurt annað efnahagskerfi. Hann ber þó í sér endurteknar eignarbólur og skuldasveiflur. Langt góðæri dregur úr varfærni, lánsfé verður ódýrara, eignaverð hækkar og áhætta safnast upp þar til traustið brestur. Þá kemur „leiðréttingin“ fram í gjaldþrotum, atvinnumissi og samdrætti.
Hyman Minsky lýsti þessu sem óstöðugleika sem verður til úr sjálfum stöðugleikanum. Charles Kindleberger og síðar Carmen Reinhart og Kenneth Rogoff sýndu að stórar fjármálakreppur fylgja oft svipuðu mynstri, þótt þær komi ekki eftir nákvæmri tímatöflu. Spurningin er því ekki hvort Ísland geti losnað undan næstu kreppu með því að skipta um gjaldmiðil. Spurningin er hvernig þjóðin getur best tekið á móti áfallinu.
Hvað gerðist árið 2008?
Reynslan frá 2008 sýnir að krónan getur verið grimm. Hún féll hratt, verðbólga rauk upp og skuldir heimila þyngdust. Kaupmáttur skertist og fjármagnshöft voru sett á. Bankakerfi sem hafði safnað skuldum í evrum og dollurum gat ekki reitt sig á seðlabanka sem prentaði aðeins krónur.
Sama gengisfall opnaði þó leið út úr kreppunni. Raungengi lækkaði, útflutningur varð samkeppnishæfari og ferðaþjónusta og sjávarútvegur tóku við sér. Atvinnuleysi fór rétt undir átta prósent og hagvöxtur hófst á ný árið 2011. Aðlögunin kom að stórum hluta fram í genginu og verðlaginu, fremur en í langvarandi fjöldaatvinnuleysi.
Hver var reynsla evruríkja?
Reynsla evruríkin var allt önnur. Írland naut aðgangs að sameiginlegum gjaldmiðli og lausafjárkerfi Seðlabanka Evrópu, en evran kom ekki í veg fyrir bankahrun. Ódýrt lánsfé hafði þvert á móti ýtt undir fasteignabólu og ríkið tók á sig gríðarlegar skuldbindingar vegna bankanna. Í Grikklandi og á Spáni varð ekki hægt að endurheimta samkeppnishæfni með gengisbreytingu. Aðlögunin fór fram með niðurskurði, launaþrýstingi, gjaldþrotum og atvinnuleysi sem fór yfir fjórðung vinnuafls.
Þetta er kjarninn í málinu fyrir Ísland. Vextir Seðlabanka Evrópu taka mið af meðalástandi stórs myntsvæðis, ekki sérstöðu lítils hagkerfis sem byggir á fiski, orku og ferðamönnum. Lágir evruvextir gætu reynst of örvandi í íslenskri uppsveiflu og kynt undir lánasókn, fasteignaverði og viðskiptahalla. Þegar séríslenskt áfall kæmi væri gengisventillinn horfinn.
Evran myndi vissulega draga úr gengisáhættu og líklega lækka viðskiptakostnað og vexti. Hún myndi þó ekki afnema bankakreppur, skuldabólur eða samdrátt. Hún myndi færa kostnað leiðréttingarinnar frá genginu yfir á atvinnu, laun og ríkisfjármál.
Íslenska krónan er bæði dýr og dýrmæt trygging!
Fyrir lítið, sveiflukennt og sérhæft hagkerfi er eigin gjaldmiðill dýrt en mikilvægt tryggingartæki. Reynslan af evrukreppunni sýnir að stöðugur gjaldmiðill getur falið óstöðugleika þar til reikningurinn lendir á launafólki og skattgreiðendum.
Ísland ætti því að halda í krónuna og styrkja um leið bankaeftirlit, ríkisfjármál og varnir gegn óhóflegum lánavexti. Evran er engin vörn gegn næstu kreppu. Hún ræður aðeins því hvar höggið lendir.
Heimildir
Honohan, P. (2010). The Irish Banking Crisis: Regulatory and Financial Stability Policy 2003–2008. Dublin: Department of Finance.
Kindleberger, C. P. og Aliber, R. Z. (2011). Manias, Panics, and Crashes: A History of Financial Crises (6. útg.). Palgrave Macmillan.
Minsky, H. P. (1986). Stabilizing an Unstable Economy. Yale University Press.
Reinhart, C. M. og Rogoff, K. S. (2009). This Time Is Different: Eight Centuries of Financial Folly. Princeton University Press.
Seðlabanki Íslands. (2012). Valkostir Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum. Sérrit nr. 7.