Alexander Stubb, forseti Finnlands, og Jonas Gahr Støre, forsætisráðherra Noregs, áttu á þriðjudag 90 mínútna símtal við Vladimír Pútín Rússlandsforseta þar sem þeir hvöttu til þess að friðarviðræður vegna stríðsins í Úkraínu yrðu teknar upp að nýju. Frumkvæði leiðtoganna hefur vakið athygli í Evrópu og valdið ágreiningi meðal Norðurlandanna, en forsætisráðherrar Danmerkur og Svíþjóðar hafa gagnrýnt ákvörðunina um að ræða beint við Rússlandsforseta. Þetta kemur fram í frétt Euronews.
Beinar viðræður við Rússland nauðsynlegar til að ná friði
Símtalið fór fram að frumkvæði Stubbs og Støre, sem báðir voru staddir í Helsinki. Markmiðið var að koma skýrum skilaboðum til Pútíns um nauðsyn þess að binda enda á stríðið og hefja raunverulegar friðarviðræður. Leiðtogarnir lögðu áherslu á að bæði Finnland og Noregur ættu landamæri að Rússlandi og að niðurstaða stríðsins hefði bein áhrif á öryggi ríkjanna og Evrópu allrar.
Stubb lýsti samtalinu sem hreinskilnu og efnislegu og lagði áherslu á að ekki væri hægt að binda enda á stríðið án beinna samskipta við Rússland. Støre tók undir þetta og benti á þann gríðarlega mannlega og efnahagslega kostnað sem stríðið hefði haft í för með sér. Nauðsynlegt væri að draga úr átökum og skapa forsendur fyrir diplómatískri lausn.
Leiðtogarnir áréttuðu jafnframt að Finnland og Noregur myndu halda áfram stuðningi sínum við Úkraínu, meðal annars með hernaðaraðstoð. Samskiptin við Pútín fælu því ekki í sér breytingu á þeirri afstöðu ríkjanna að standa með Úkraínu.
Friðarviðræður fyrirhugaðar í Abu Dhabi
Símtalið tengist diplómatískum viðræðum sem fram fóru í Ósló 20. október með þátttöku fulltrúa Úkraínu, Bandaríkjanna og nokkurra Evrópuríkja auk Atlantshafsbandalagsins. Rússar tóku ekki þátt í þeim fundi, en Steve Witkoff, sérstakur erindreki Bandaríkjanna, hélt síðar til Sankti Pétursborgar þar sem hann kynnti Pútín niðurstöður viðræðnanna.
Stefnt er að nýrri umferð friðarviðræðna í Abu Dhabi í byrjun nóvember, þar sem búist er við þátttöku rússneskra fulltrúa. Evrópusambandið undirbýr einnig beina þátttöku í viðræðum við Rússa, en fram að þessu hafa Evrópuríkin ekki átt beina aðild að samningaviðræðum við Moskvu með sama hætti og Bandaríkin.
Eftir símtalið ræddu Stubb og Støre við Volodimír Selenskí Úkraínuforseta, sem þakkaði þeim fyrir diplómatískt frumkvæði. Hann lagði áherslu á að Rússar yrðu að sýna með raunverulegum aðgerðum að þeir vildu draga úr átökunum og hætta árásum á orkuinnviði og aðra mikilvæga innviði Úkraínu.
Frá Kreml kom hins vegar fram að Pútín hefði ítrekað þá afstöðu Rússa að varanlegur friður yrði ekki tryggður nema tekið yrði fullt tillit til þess sem hann kallaði lögmæta hagsmuni Rússlands.
Danir og Svíar gagnrýna frumkvæði Finnlands og Noregs
Ákvörðun Stubbs og Støre um að ræða beint við Pútín hefur valdið óvenjulegum ágreiningi meðal Norðurlandanna. Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur, gagnrýndi frumkvæðið harðlega og lýsti efasemdum um að slík samskipti gætu skilað raunverulegum árangri.
Frederiksen sagði að símtalið hefði ekki verið samræmt við önnur Norðurlönd og að mikilvægt væri að Evrópuríkin stæðu saman gagnvart Rússlandi. Hún sagðist ekki sjá nein merki þess að rússnesk stjórnvöld hefðu raunverulegan áhuga á friði, hvorki í ljósi áframhaldandi hernaðaraðgerða í Úkraínu né þeirrar ógnar sem hún taldi Rússland skapa annars staðar í Evrópu.
Hún dró jafnframt upp samanburð við fyrri tilraunir evrópskra leiðtoga til að eiga sjálfstæð samskipti við Pútín, meðal annars heimsókn Viktors Orbáns, fyrrverandi forsætisráðherra Ungverjalands, til Moskvu. Slík einhliða frumkvæði gætu grafið undan sameiginlegri stefnu Evrópuríkjanna.
Ulf Kristersson, forsætisráðherra Svíþjóðar, tók undir efasemdirnar, þótt gagnrýni hans væri hófstilltari. Hann sagðist hafa litlar væntingar til beinna viðræðna við Pútín og varaði við samtölum sem gætu veikt sameiginlega stöðu Evrópuríkjanna. Hann útilokaði þó ekki að slík samskipti gætu verið gagnleg ef þau leiddu til þess að Rússar sýndu aukinn vilja til friðarsamninga á forsendum sem Úkraína gæti sætt sig við.
Norðmenn og Finnar vilja opna nýja samskiptaleið við Moskvu
Støre hefur svarað gagnrýninni með því að leggja áherslu á að Evrópuríkin þurfi sjálf að geta komið sjónarmiðum sínum á framfæri við Rússland. Bandaríkin hafi átt bein samskipti við Moskvu og mikilvægt sé að evrópsk sjónarmið komist einnig til skila, enda hafi niðurstaða stríðsins grundvallarþýðingu fyrir öryggi álfunnar.
Bæði Stubb og Støre hafa áréttað að þeir hafi rætt við Pútín sem leiðtogar eigin ríkja en ekki í umboði Evrópu í heild. Símtalið hafi verið undirbúið í samráði við Úkraínu og tengst þeirri friðarumleitun sem þegar væri hafin.
Ágreiningurinn varpar ljósi á ólíkar áherslur innan Norðurlandanna um hvernig best sé að nálgast Rússland. Finnar og Norðmenn leggja áherslu á nauðsyn beinna samskipta til að greiða fyrir friðarviðræðum, á meðan Danir og Svíar vara við því að slíkt frumkvæði geti grafið undan samstöðu Evrópuríkjanna.