Finnland var eitt sinn dæmi um lítið norrænt ríki sem kunni að nýta eigin gjaldmiðil, landfræðilega sérstöðu og efnahagslegan sveigjanleika til að bregðast við áföllum. Eftir inngöngu landsins í Evrópusambandið árið 1995 og upptöku evru árið 1999 breyttist þessi staða verulega til hins verra. Finnska markið hvarf, peningastefnan fluttist til Frankfurt og stór hluti efnahagslegs sjálfsforræðis landsins færðist inn í kerfi sem tekur mið af evrusvæðinu í heild en ekki sérstöðu Finnlands.
Afleiðingarnar hafa orðið sífellt sýnilegri. Finnland er nú eitt skýrasta viðvörunardæmið um hvernig lítið og opið hagkerfi getur festst í stöðnun þegar það missir eigin gjaldmiðil. Þegar Nokia féll, skógar- og pappírsiðnaðurinn minnkaði verulega og heimsmarkaðir breyttust, gat Finnland ekki lengur fellt gengi eigin gjaldmiðils til að endurheimta samkeppnishæfni sína. Í staðinn varð aðlögunin að fara fram með hægari hagvexti, þrýstingi á ríkisfjármál, niðurskurði og auknu atvinnuleysi.
Vaxandi skuldir Finna
Framkvæmdastjórn ESB spáir því að opinberar skuldir Finnlands fari yfir 90% af landsframleiðslu á næstu árum, samhliða þrálátum halla á ríkisfjármálum og slökum hagvexti. Bank of Finnland gerir jafnframt ráð fyrir að atvinnuleysi verði nálægt 10% á árunum 2025 og 2026. Þetta er mjög alvarleg staða fyrir norrænt velferðarríki sem áður var talið standa á traustum grunni.
Evran er kjarni vandans
Kjarni vandans er evran. Sameiginlegur gjaldmiðill kann að henta stærstu hagkerfum Evrópu en hann hentar illa ríkjum sem verða fyrir sértækum efnahagsáföllum, eins og Finnland hefur gert. Seðlabanki Evrópu getur ekki ákveðið vexti fyrir Finnland eitt og sér. Hann horfir til heildar evrusvæðisins. Ef Finnland þarf lægri vexti, veikara gengi eða hraðari aðlögun útflutningsgreina, hefur landið ekki lengur slíkt hagstjórnartæki. Það situr fast í peningakerfi sem var ekki hannað fyrir jaðarríki norðaustur við landamæri Rússlands.
Þvingunaraðgerðir ESB taka sinn toll
Þvingunaraðgerðir ESB gagnvart Rússlandi hafa aukið vandann. Eftir innrás Rússa í Úkraínu hefur ESB gripið til umfangsmikilla refsiaðgerða: fjármálaþvingana, viðskiptabanns, takmarkana á olíu og öðrum útflutningi, auk takmarkana á ferðum og þjónustu við rússneska aðila. Markmiðin eru pólitísk og hernaðarleg en efnahagslegar afleiðingar lenda ekki jafnt á öllum ESB-ríkjum. Finnland sem á löng landamæri að Rússlandi og hafði sögulega mikil viðskipti austur á bóginn, ber þar sérstakan kostnað.
Bank of Finland hefur bent á að meira en 2.000 finnsk fyrirtæki fluttu út vörur til Rússlands árið 2019 en aðeins um 100 í lok árs 2023. Þótt áhrifin hafi verið mismikil eftir atvinnugreinum er ljóst að viðskiptabrýr sem byggðar voru upp í áratugi hafa hrunið. Sérstaklega hafa austur- og suðausturhéruð Finnlands orðið fyrir höggi vegna samdráttar í ferðaþjónustu, flutningum og landamæraviðskiptum.
Ýmsar ástæður fyrir efnahagserfiðleikum Finnlands
Það væri ósanngjarnt að kenna ESB og evrunni einum um allan vanda Finnlands. Innrás Rússa í Úkraínu, tæknibreytingar, öldrun þjóðarinnar og hnignun lykilatvinnugreina skipta einnig miklu máli. En ESB-aðildin og evran hafa gert Finnum erfiðara fyrir að bregðast við. Landið getur hvorki beitt eigin gjaldmiðli né mótað sjálfstæða viðskiptastefnu gagnvart stærsta nágranna sínum í austri.
Finnland er því ekki aðeins saga um efnahagslega erfiðleika. Það er einnig saga um glatað svigrúm áður sjálfstæðrar þjóðar. Þegar lítið ríki afsalar sér eigin gjaldmiðli, gengisstefnu og hluta af eigin viðskiptalegu ákvörðunarvaldi verður það berskjaldaðra gagnvart ákvörðunum sem teknar eru annars staðar.
Aðvörunarmerki fyrir Ísland
Fyrir Ísland ætti reynsla Finnlands að vera skýr áminning.
„Stöðugleiki evrunnar“ getur reynst dýr ef verðið er aukið atvinnuleysi, vaxandi skuldir, stöðnun, minni hagvöxtur og skert þjóðlegt sjálfsforræði.