Haítí þurfti í meira en hálfa öld að greiða Frakklandi gríðarlegar fjárhæðir fyrir viðurkenningu á sjálfstæði sínu eftir að þrælar í frönsku nýlendunni höfðu gert uppreisn og stofnað sjálfstætt ríki. Emmanuel Macron Frakklandsforseti hefur viðurkennt að Haítí hafi verið látið greiða hátt verð fyrir frelsi sitt en hefur ekki orðið við kröfum um að Frakkland endurgreiði féð eða greiði skaðabætur. Þetta kemur fram í umfjöllun France24.
Haítí lýsti yfir sjálfstæði árið 1804 eftir að uppreisn þræla, sem hófst árið 1791, hafði hrakið Frakka frá nýlendunni Saint-Domingue. Uppreisnin varð fyrsta árangursríka þrælauppreisn nútímasögunnar sem leiddi til stofnunar sjálfstæðs ríkis. Frakkar viðurkenndu hins vegar ekki sjálfstæði landsins.
Árið 1825 sendi Karl X Frakkakonungur herskipaflota til Haítí og krafðist þess að landið greiddi Frakklandi 150 milljónir gullfranka gegn því að sjálfstæði þess yrði viðurkennt.
Upphæðin var gríðarleg. Hún var nær tvöfalt hærri en sú fjárhæð sem Bandaríkin höfðu greitt Frakklandi fyrir Louisiana-landsvæðið rúmum tveimur áratugum áður.
Fyrrverandi þrælar látnir bæta þrælahöldurum tjónið
Féð átti meðal annars að bæta fyrrverandi frönskum nýlendueigendum missi eigna sinna eftir sjálfstæði Haítí.
Þar með þurftu íbúar ríkis sem hafði orðið til eftir farsæla uppreisn gegn þrælahaldi að greiða fyrrverandi þrælahöldurum og afkomendum þeirra bætur vegna þess að þeir höfðu misst yfirráð yfir nýlendunni.
Haítí hafði lítið svigrúm til að hafna kröfunni. Franskur herskipafloti var sendur að landinu og ríkið var á þeim tíma einangrað á alþjóðavettvangi.
Frakkar tryggðu jafnframt að Haítí tæki stór lán hjá frönskum bönkum til að geta staðið undir greiðslunum. Þannig varð til það sem síðar hefur verið kallað „tvöfalda skuldin“ þar sem Haítí þurfti bæði að greiða Frakklandi og standa undir skuldum við franska fjármálastofnanir.
Greiðslurnar tæmdu fjárhirslur landsins
Haítí greiddi sjálfstæðisbæturnar í meira en hálfa öld og það tók síðan áratugi til viðbótar að greiða niður lánin sem höfðu verið tekin vegna þeirra.
Á meðan fóru gríðarlegir fjármunir úr einu fátækasta ríki heims í stað þess að nýtast til uppbyggingar menntakerfis, heilbrigðisþjónustu og innviða.
Rannsókn sem birt var árið 2022 komst að þeirri niðurstöðu að greiðslur Haítí vegna bóta og skulda hefðu numið um 560 milljónum Bandaríkjadala á núvirði.
Áhrifin á hagkerfið voru þó talin miklu meiri. Hefðu peningarnir haldist innan hagkerfis Haítí er áætlað að þeir hefðu getað skapað verðmæti sem næmu um 21 milljarði dala þegar tekið væri tillit til efnahagslegra áhrifa yfir langan tíma.
Önnur rannsókn hefur bent til þess að landsframleiðsla á mann á Haítí hefði getað verið nær sexfalt meiri árið 2018 ef landið hefði ekki verið neytt til að greiða fyrrverandi þrælahöldurum.
Ein auðugasta nýlenda Frakka
Saint-Domingue var ein verðmætasta nýlenda Frakklands og var kölluð „perla Antillaeyja“.
Sykur- og kaffiframleiðsla nýlendunnar skapaði frönskum kaupmönnum og plantekrueigendum gríðarleg auðæfi en hagkerfið byggðist á umfangsmiklu þrælahaldi.
Frakkar fluttu fleiri Afríkubúa nauðuga til Saint-Domingue en til nokkurrar annarrar franskrar nýlendu í Karíbahafi.
Aðstæður þrælanna voru jafnframt sérstaklega harðar og dánartíðni mjög há. Sagnfræðingar telja að þessar aðstæður hafi átt stóran þátt í að skapa forsendur þeirrar uppreisnar sem hófst árið 1791.
Þegar Haítí lýsti yfir sjálfstæði árið 1804 olli það miklum ótta meðal nýlenduvelda og þrælahaldara beggja vegna Atlantshafsins. Fyrrverandi þrælar höfðu sigrað eitt öflugasta herveldi heims og stofnað eigið ríki.
Macron tilbúinn til þess að rannsaka söguna en lofar engum greiðslum
Nú eru 200 ár liðin frá því Frakkar lögðu fjárkröfuna á Haítí. Macron hefur lýst því yfir að sameiginleg nefnd franskra og haítískra sagnfræðinga verði sett á laggirnar til að rannsaka sögu ríkjanna og afleiðingar sjálfstæðisskuldarinnar.
Hann sagði kröfuna frá 1825 hafa sett verðmiða á frelsi ungrar þjóðar og að Haítí hefði frá upphafi þurft að glíma við óréttlæti sögunnar.
Macron hefur hins vegar ekki boðað endurgreiðslu eða skaðabætur þrátt fyrir langvarandi kröfur frá Haítí.
Haítíbúar vilja peningana til baka
Krafan um endurgreiðslu hefur ítrekað komið fram frá stjórnmálamönnum og fræðimönnum á Haítí. Leslie Voltaire, fyrrverandi forseti bráðabirgðaráðs landsins, hvatti Frakka til að endurgreiða sjálfstæðisskuldina og greiða bætur vegna þrælahaldsins. Jean-Bertrand Aristide, fyrrverandi forseti Haítí, setti sambærilega kröfu fram árið 2002.
Frönsk stjórnvöld hafa í gegnum tíðina hafnað hugmyndum um fjárhagslega endurgreiðslu. François Hollande, þáverandi Frakklandsforseti, sagði árið 2015 að Frakkar þyrftu að gera upp skuld sína við Haítí en frönsk stjórnvöld skýrðu síðar að hann hefði aðeins átt við „siðferðilega skuld“.
Við heimsókn Hollande til Haítí tóku mótmælendur á móti honum með skilaboðum sem drógu saman afstöðu þeirra til þeirrar skýringar:
„Við tökum peningana, ekki siðferðið.“