Júlíus Valsson skrifar:
Hefur Alþingi verið að undirbúa Ísland fyrir ESB-aðild síðan 2013?
Frá 2013 hefur Alþingi samþykkt fjölda umfangsmikilla lagabreytinga sem byggjast á regluverki Evrópusambandsins og hafa verið innleiddar hér á landi á grundvelli EES-samningsins. Þær snerta mörg lykilsvið íslensks samfélags: persónuvernd, fjármálamarkaði, bankaeftirlit, opinber innkaup, greiðsluþjónustu, fjarskipti, netöryggi, orkumál og umhverfismat.
Vissulega má halda því fram að sumar þessara reglna séu gagnlegar. Enginn efast um mikilvægi persónuverndar, netöryggis eða heilbrigðs fjármálakerfis. Grundvallarspurningin er þó þessi:
Hefðu Íslendingar ekki getað sett eigin lög á þessum sviðum, sem tækju mið af íslenskum aðstæðum, stjórnskipan landsins og smæð íslensks samfélags?
Þess í stað hefur Alþingi ítrekað samþykkt lög sem í reynd eru hönnuð fyrir innri markað Evrópusambandsins, sem tekur til 450 milljóna manna. GDPR, MiFID-regluverkið, PSD2-reglurnar, bankaskilareglur ESB, peningaþvættistilskipanir, þriðji orkupakkinn, ný fjarskiptalöggjöf og reglur um net- og upplýsingakerfi eru öll dæmi um þetta.
Þar að auki kemur til skoðunar Bókun 35 við EES-samninginn. Hún er ekki hefðbundin tæknileg innleiðing einnar tilskipunar eða reglugerðar, heldur varðar hún stöðu EES-reglna gagnvart íslenskum lögum. Með innleiðingu hennar er leitast við að tryggja að rétt innleiddar EES-reglur gangi framar öðrum almennum lögum komi til árekstrar. Þar með færist umræðan að grundvallarspurningu um vald Alþingis, sjálfstæði íslensks réttar og stöðu erlends regluverks innan íslenskrar stjórnskipunar.
Þetta skiptir sérstaklega miklu máli vegna þess að ESB-aðild er ekki sambærileg við hefðbundna alþjóðasamninga. Aðild að ESB felur í sér að verulegur hluti löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds flyst, á þeim sviðum sem falla undir ESB-rétt, til yfirþjóðlegra stofnana Evrópusambandsins í Brussel og Lúxemborg. ESB setur bindandi reglur, framkvæmdastjórnin gegnir eftirlits- og framkvæmdarhlutverki og Evrópudómstóllinn hefur úrslitavald um túlkun ESB-réttar.
Þetta er annars eðlis en NATO, EFTA og jafnvel EES. NATO er varnarsamstarf sjálfstæðra ríkja og byggist á pólitískri samstöðu, en ekki yfirþjóðlegu löggjafarvaldi. EFTA er milliríkjasamstarf. EES-samningurinn getur vissulega verið íþyngjandi og hefur leitt til umfangsmikillar upptöku ESB-reglna, en hann er samt ekki formleg aðild að stofnanakerfi ESB með atkvæðagreiðslum, framkvæmdavaldi og dómsvaldi sambandsins yfir aðildarríkjum.
Þess vegna vekur stöðug innleiðing ESB-regluverks óhjákvæmilega pólitíska spurningu: Er hún aðeins hlutlaus framkvæmd EES-samningsins, eða má einnig líta á hana sem markvissa aðlögun Íslands að Evrópusambandinu?
Sú spurning verður brýn nú þegar rætt er um mögulega nýja umsókn Íslands um aðild að ESB að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Ef stór hluti regluverks ESB hefur þegar verið tekinn upp í íslensk lög, og ef forgangsstaða EES-reglna verður fest enn skýrar í landsrétt með innleiðingu Bókunar 35, verður auðveldara fyrir stjórnvöld að halda því fram að skrefið inn í ESB sé ekki afgerandi.
Aðlögun að ESB þarf ekki aðeins að fara fram með einni stórri ákvörðun. Hún getur átt sér stað í smáum skrefum, frumvarp af frumvarpi, þar til sjálfstætt lagasetningarvald þjóðarinnar hefur smám saman þrengst. Ekki má þó gleyma því að stjórnarskrá íslenska lýðveldisins leyfir ekki framsal fullveldisins til ESB eða annars yfirþjóðlegs valds.