Á Sprengisandi Bylgjunnar 14. júní sl. var afar áhugavert viðtal við Jón Helga Egilsson, doktor í hagfræði og fyrrverandi formann bankastjórnar Seðlabanka Íslands. Þar ræddi hann um upptöku evru fyrir Íslendinga og gagnrýndi þá hugmynd harðlega. Hann telur að upptaka evru myndi leiða til aukins atvinnuleysis meðal Íslendinga og að kostnaðurinn gæti því orðið meiri en ábatinn. Hann nefnir Króatíu sem dæmi sem beri að varast.
Króatía og upptaka evru
Króatía gekk í Evrópusambandið 1. júlí 2013 en tók ekki upp evru fyrr en 1. janúar 2023. Þá var króatíska kunan lögð af og fast gengi ákveðið: 7,53450 kuna fyrir hverja evru. Frá þeim degi hefur Króatía ekki lengur haft eigin gjaldmiðil eða sjálfstæða peningastefnu og allar vaxtaákvarðanir eru teknar í Frankfurt af Seðlabanka Evrópu fyrir evrusvæðið í heild.
Það er þó mikilvægt að nefna að kunan var lengi mjög nátengd evrunni. Króatíski seðlabankinn hafði áður lagt mikla áherslu á stöðugt gengi gagnvart evru, meðal annars vegna mikillar evruvæðingar í fjármálakerfinu. Þess vegna var peningalegt sjálfstæði Króatíu þegar takmarkað áður en evran var tekin upp. En eftir árið 2023 hvarf þessi fyrri sveigjanleiki algjörlega. Króatía hefur eftir það ekki lengur beitt eigin vöxtum, gengisbreytingum eða gjaldeyrisstefnu til að bregðast við innlendum verðbólgu- og húsnæðisþrýstingi.
Verðbólgan er þrálát í Króatíu
Samkvæmt Eurostat var Króatía árið 2025 meðal þeirra ESB-ríkja sem mældust með hæstu ársverðbólguna, 4,4%, ásamt Ungverjalandi, á eftir Rúmeníu og Eistlandi. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins spáir því að verðbólgan verði 4,6% árið 2026 áður en hún lækki í 2,7% árið 2027. Þetta þýðir að Króatía situr með verðbólgu vel yfir tveggja prósenta markmiði evrusvæðisins en getur ekki stillt eigin peningastefnu eftir króatískum aðstæðum.
Afleiðingin er að raunvextir hafa verið neikvæðir. Núverandi innlánsvextir ECB eru 2,25% og aðalendurfjármögnunarvextir 2,40%, en króatísk verðbólga er um eða yfir 4%. Einföld nálgun sýnir því neikvæða raunvexti upp á um tvö prósentustig. Slíkt umhverfi hvetur fólk og fjárfesta til að færa fé úr innlánum yfir í fasteignir, land og aðrar raunverulegar eignir.
Evran hefur leitt til húsnæðisbólu
Þetta sést skýrt á húsnæðismarkaði. Samkvæmt Eurostat hækkaði húsnæðisverð í Króatíu um 16,1% á einu ári á fjórða ársfjórðungi 2025, sem var þriðja mesta hækkunin innan Evrópusambandsins á eftir Ungverjalandi og Portúgal. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn bendir einnig á að útlánavöxtur hafi verið hraður, húsnæðisverð hækkað mikið og að mat Seðlabanka Evrópu bendi til um 18% yfirverðs á fasteignamarkaði Króatíu á öðrum ársfjórðungi 2025.
Króatíski seðlabankinn hefur þurft að bregðast við með þjóðhagslegum neyðarúrræðum í stað vaxtabreytinga. Hann hefur sett hámark á greiðslubyrði húsnæðislána, 45% af tekjum, hámark á lánshlutfall, 90% af fasteignamati, og hámarkslánstíma, 30 ár.
Það er í raun viðurkenning á því að fasteigna- og útlánamarkaðurinn sé orðinn hættulega heitur, en þessi tæki eru mun óbeinni en eigin stýrivextir og eigin gjaldmiðill.
Kostir evrunnar
Króatía hefur vissulega notið ávinnings af evrunni: minni gengisáhætta, auðveldari fjármögnun, betra lánshæfismat og sterkari tenging við ferðamennsku og viðskipti á evrusvæðinu. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sérstaklega nefnt að evruaðild hafi bætt aðgang landsins að fjármagnsmörkuðum og minnkað gengisáhættu.
En hinn pólitíski lærdómur er augljós. Króatía er nú komin með þrálát verðbólguvandamál og fasteignabólu sem hún getur ekki mætt með eigin peningastefnu.
Þegar evruvextir eru stilltir fyrir Þýskaland, Frakkland, Ítalíu og evrusvæðið í heild geta þeir reynst of lágir fyrir ört vaxandi hagkerfi eins og Króatíu. Þá verða neikvæðir raunvextir eldsneyti á húsnæðismarkað, útlánavöxt og eignaverð.
Á Ísland að taka upp evru?
Króatía hefur fengið stöðugleika og lægri gengisáhættu en greitt fyrir það með því að missa eitt mikilvægasta hagstjórnartæki sjálfstæðs ríkis. Í núverandi aðstæðum birtist sá kostnaður í þrálátri verðbólgu, neikvæðum raunvöxtum, miklum fasteignahækkunum og vaxandi ójafnvægi í fjármálakerfinu.
Evran hefur ekki bjargað Króatíu og hún mun ekki lækka vexti og draga úr verðbólgu á Íslandi.