Pétur Gunnlaugsson ræddi við Hilmar Þór Hilmarsson prófessor við Háskólann á Akureyri í Heimsmáliunum, um áhrif evrunnar á lýðræði og sjálfstæði ríkja í hagstjórn. Hilmar Þór sagði upptöku evru færa ákvarðanir um peningamál frá kjörnum stjórnvöldum til Seðlabanka Evrópu þar sem sérfræðingar færu með valdið. Smáríki hefðu lítið vægi við ákvarðanatökuna og vægi Íslands yrði enn minna en Eystrasaltsríkjanna. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Smáríki hafa lítið vægi
Hilmar sagði Evrópusambandið og evrusvæðið byggjast að miklu leyti á því að færa stjórn efnahagsmála til sérfræðinga. Með upptöku evrunnar gætu íslensk stjórnvöld ekki lengur ákveðið stýrivexti út frá aðstæðum í íslenska hagkerfinu.
Seðlabanki Evrópu tæki ákvarðanir fyrir evrusvæðið í heild. Stærð hagkerfa og áhrif ríkjanna væru hins vegar mjög mismunandi. Lönd á borð við Eystrasaltsríkin hefðu lítið vægi en Þýskaland sem stærsta hagkerfi svæðisins hefði mun meiri áhrif.
Hilmar sagði Ísland hafa enn minna vægi en Eystrasaltsríkin. Peningastefnan yrði því mótuð út frá stöðu evrusvæðisins en ekki þeim sérstöku sveiflum sem einkenndu lítið og fábreytt íslenskt hagkerfi.
Verðstöðugleiki settur í forgang
Seðlabanki Evrópu væri að sögn Hilmars byggður upp að fyrirmynd þýska seðlabankans Bundesbank. Megináherslan væri lögð á að halda verðbólgu lágri en hagvöxtur og atvinnustig hefðu minna vægi.
Hann bar þetta saman við Seðlabanka Bandaríkjanna sem hefði víðtækari markmið. Þar væri horft til verðbólgu en einnig atvinnustigs, hagvaxtar og fjármálastöðugleika.
Afleiðing þrengri markmiða Seðlabanka Evrópu gæti orðið sú að atvinnuleysi og lítill hagvöxtur væru látin viðgangast ef verðbólga héldist lág. Hilmar benti á að atvinnuleysi á evrusvæðinu hefði að jafnaði verið meira en á Íslandi og hagvöxtur minni.
Erfitt að breyta kerfinu
Hilmar sagði mjög erfitt að breyta grundvallarumgjörð Seðlabanka Evrópu. Slíkar breytingar krefðust samþykkis aðildarríkjanna en í Bandaríkjunum gæti meirihluti þings breytt lögum og starfsramma seðlabankans.
Þetta gerði Seðlabanka Evrópu að mjög valdamikilli stofnun sem stæði langt frá beinu lýðræðislegu aðhaldi. Kjósendur gætu skipt um ríkisstjórn í eigin landi en hefðu lítil áhrif á þá peningastefnu sem mótuð væri í Frankfurt.
Hilmar orðaði það þannig að lýðræðið hefði verið aðskilið frá stórum hluta hagstjórnarinnar innan ESB. Peningamálin væru í höndum seðlabanka með þröngt markmið en stjórn ríkisfjármála sætti jafnframt ströngum takmörkunum.
Velferðarkerfið undir þrýstingi
Þegar samdráttur yrði í hagkerfinu lækkuðu tekjur ríkissjóðs á sama tíma og útgjöld ykjust vegna atvinnuleysis og aukinnar þarfar fyrir aðstoð. Halli ríkissjóðs ykist því sjálfkrafa þegar stjórnvöld þyrftu mest svigrúm til að verja atvinnu og velferð.
Innan evrusvæðisins gætu reglur um hámarkshalla hins vegar þvingað ríki til niðurskurðar á sama tíma og hagkerfið væri í samdrætti. Hilmar sagði slíka stefnu geta grafið undan velferðarkerfum sem hefðu verið byggð upp með lýðræðislegum ákvörðunum og áratuga baráttu.
Upptaka evru snerist því ekki aðeins um vexti eða gjaldmiðil. Hún fæli einnig í sér ákvörðun um hver færi með vald yfir íslenskri hagstjórn þegar efnahagsáföll yrðu.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.