Pétur Gunnlaugsson ræddi við Arnar Þór Jónsson, lögmann og fyrrverandi héraðsdómara, í Heimsmálunum um pólitísk áhrif á dómskerfið og sjálfstæði dómara. Arnar Þór lýsti áhyggjum af því að pólitísk sjónarmið hefðu í auknum mæli áhrif á skipan dómara á Íslandi og þeir sem sæktust eftir dómaraembættum kynnu að laga viðhorf sín að ríkjandi hugmyndafræði til að auka möguleika sína á frama innan dómskerfisins. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Pólitísk viðhorf geti ráðið möguleikum á dómaraembættum
Arnar Þór sagði mikilvægt að skoða hvaða áhrif stjórnmálaskoðanir gætu haft á val einstaklinga í dómaraembætti. Hann setti fram þá tilgátu að lögfræðingar sem stefndu að frama innan dómskerfisins kynnu að laga pólitíska afstöðu sína að viðhorfum þeirra ráðherra sem færu með skipunarvaldið.
Hann rifjaði upp að þegar hann hefði sjálfur hafið störf innan dómskerfisins fyrir um 30 árum hefðu margir dómarar að hans mati verið borgaralega sinnaðir og íhaldssamir, með sterka kjölfestu í hefðbundnum viðhorfum til laga og stjórnarskrár.
Breytingar á hugmyndafræðilegri afstöðu dómara
Með breyttum pólitískum áherslum í samfélaginu hefði hann hins vegar orðið var við breytingar á hugmyndafræðilegri afstöðu lögfræðinga og dómara. Hann tengdi þá þróun við aukin áhrif þeirrar hugmyndafræði sem hann kallaði „woke-stefnu“.
Arnar tók fram að um væri að ræða hans eigin tilgátu en ekki staðfesta niðurstöðu rannsóknar. Hann taldi engu að síður ástæðu til að ræða hvort pólitísk sannfæring gæti haft áhrif á hverjir fengju dómaraembætti og hvernig þeir sem sæktust eftir slíkum störfum mótuðu afstöðu sína.
Gagnrýna afskipti íslenskra dómara af deilum í Póllandi
Pétur vakti athygli á því að íslenskir dómarar hefðu áður tjáð sig í fjölmiðlum um stjórnskipuleg átök í Póllandi. Hann rifjaði upp umfjöllun Ríkisútvarpsins þar sem íslenskur dómari hefði að hans sögn tekið afstöðu með Donald Tusk í deilum um pólska stjórnlagadómstólinn á árinu 2015.
Hann spurði hvaða erindi íslenskir dómarar ættu í slíkan pólitískan ágreining og hvort viðeigandi væri að þeir skipuðu sér í fylkingar um innanríkismál annarra ríkja.
Arnar Þór sagðist ekki þekkja viðtalið sem Pétur vísaði til og gæti því ekki lagt sjálfstætt mat á ummæli viðkomandi dómara. Hann taldi þó að menn ættu að fara varlega í að lýsa stuðningi við aðra fylkinguna í jafn umdeildu máli án þess að kynna sér lagalegan grundvöll átakanna.
Ýmsir gert athugasemdir við lögmæti aðgerða í Póllandi
Hann vísaði til þess að ýmsir háttsettir fulltrúar pólska réttarkerfisins hefðu samkvæmt þeim upplýsingum sem hann hefði aflað sér gert athugasemdir við lögmæti aðgerða í tengslum við stjórnlagadómstólinn.
Pétur gagnrýndi jafnframt að umfjöllun um pólsku deiluna hefði að hans mati verið mótuð af afstöðu til stjórnmálaflokkanna fremur en sjálfstæðu mati á þeim lagalegu álitaefnum sem þar væru til úrlausnar.
Dómarar þurfi að sýna sjálfstæði gagnvart stjórnvöldum
Arnar sagði sjálfstæði dómara ekki aðeins felast í formlegri stöðu þeirra samkvæmt lögum heldur einnig í því að þeir hefðu styrk til að taka ákvarðanir sem kynnu að ganga gegn vilja stjórnvalda.
Hann vísaði til þess að í erfiðustu dómsmálunum gæti reynt á lífsskoðanir, dómgreind og persónulega sannfæringu dómarans. Þar skipti máli hvort viðkomandi væri tilbúinn að standa gegn ríkisvaldinu þegar ástæða væri til.
Gagnrýndi viðbrögð íslenskra dómstóla í COVID 19
Í þessu samhengi gagnrýndi hann viðbrögð íslenskra dómstóla við sóttvarnaaðgerðum meðan COVID-faraldurinn stóð yfir. Hann taldi að dómstólarnir hefðu veitt stjórnvöldum of rúmt svigrúm og ekki veitt almenningi nægilega vernd gegn þeirri valdbeitingu sem hann taldi hafa farið út fyrir stjórnskipuleg mörk.
Hann sagði nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að dómarar væru einstaklingar með eigin lífsskoðanir og ekki væri hægt að ganga út frá því að allar lagalegar niðurstöður væru óháðar mati þeirra.
Pólitískar deilur geta grafið undan trausti á dómskerfinu
Arnar Þór tók átökin um stjórnlagadómstól Póllands sem dæmi um þær afleiðingar sem langvarandi pólitísk afskipti af skipan dómara gætu haft. Hann rakti upphaf deilunnar til ársins 2015 þegar stjórnmálafylking Donalds Tusk hefði að hans sögn reynt að hafa áhrif á hverjir tækju sæti í dómstólnum.
Síðar hefðu andstæðingar Tusks, meðal annars stjórnmálaflokkurinn Lög og réttlæti, PiS, beitt sambærilegum aðferðum. Hann tók fram að með gagnrýni sinni á Tusk væri hann ekki að verja framgöngu pólitískra andstæðinga hans.
Að hans mati sýndi þessi þróun hvernig átök um dómaraskipan gætu smám saman gert dómstóla að vettvangi pólitískra deilna og grafið undan sjálfstæði þeirra.
Hann varaði við því að sambærileg vandamál gætu komið upp á Íslandi ef stjórnmálamenn, lögfræðingar og dómarar gerðu ekki skýran greinarmun á pólitískum hagsmunum og skyldum réttarkerfisins.
Ræða þarf raunverulegt sjálfstæði dómsvaldsins
Pétur og Arnar Þór ræddu að lokum mikilvægi þess að almenningur gæti treyst því að dómarar færu eftir lögum en létu ekki stjórnmálaskoðanir ráða niðurstöðum sínum.
Arnar sagði sérstaka ástæðu til að skoða þessa þætti þegar dómstólar þyrftu að leysa úr málum sem vörðuðu grundvallarréttindi borgaranna eða ágreining milli ríkisvaldsins og einstaklinga.
Hann taldi að almenningur hefði lengi litið svo á að réttarkerfið skilaði sjálfkrafa réttri niðurstöðu án tillits til þeirra einstaklinga sem færu með dómsvaldið. Sú sýn væri að hans mati of einföld, enda gætu komið upp mál þar sem lagareglur veittu ekki ótvírætt svar.
Sjálfstæði dómsvaldsins yrði því ekki tryggt með formlegum reglum einum saman. Einnig þyrfti að gæta að því hvernig dómarar væru valdir, hvaða sjónarmið réðu skipunum þeirra og hvort þeir hefðu burði til að standa gegn pólitískum þrýstingi þegar á reyndi.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.