Júlíus Valsson skrifar:
Ein lífseigasta fullyrðingin í ESB-umræðunni er að Ísland hafi þegar tekið upp „nær öll lög sambandsins“ vegna EES-samningsins. Opinberar tölur Alþingis segja annað. Frá gildistöku samningsins 1994 til ársloka 2020 tók Ísland upp um 14,5 prósent þeirra gerða sem ESB gaf út á sama tímabili. Talan nær til reglugerða, tilskipana og ákvarðana, en sýnir að þátttaka í EES er langt frá því að jafngilda fullri þátttöku í lagakerfi ESB. Þúsundir gerða hafa vissulega orðið hluti af íslenskum rétti, en þær tilheyra afmörkuðum hluta starfsemi sambandsins.
Að fá „sæti við borðið“
Umræðan um aðild Íslands að Evrópusambandinu er oft byggð á þeirri einföldu mynd að Íslendingar fái „sæti við borðið“ í stað þess að taka við reglum sem aðrir hafa samið. Formlega er nokkuð til í því. Ísland fengi aðkomu að ráðherraráði ESB, þingmenn á Evrópuþinginu og rétt til að tilnefna framkvæmdastjóra. Það segir þó aðeins hálfa söguna. Raunverulegt vægi ríkis ræðst ekki af því hvort fáni þess stendur á borðinu, heldur af því hversu miklu það getur ráðið, stöðvað eða haldið utan sameiginlegrar ákvarðanatöku.
EFTA-samningurinn og sameiginlega EES-nefndin
Í dag er Ísland eitt fjögurra aðildarríkja EFTA ásamt Noregi, Sviss og Liechtenstein. Innan EES-stoðar EFTA eru ríkin aðeins þrjú: Ísland, Noregur og Liechtenstein. Ákvarðanir EFTA-ráðsins eru teknar með samstöðu og sama gildir um upptöku nýrra ESB-gerða í EES-samninginn í sameiginlegu EES-nefndinni. Ísland hefur því ekki atkvæði þegar ESB setur regluna, en samþykki EES/EFTA-ríkjanna þarf áður en hún verður hluti samningsins.
Sé upptöku gerðar hafnað getur það haft afleiðingar, meðal annars stöðvun þess hluta EES-samningsins sem málið varðar. Ísland er engu að síður sjálfstæður samningsaðili og getur hafnað gerðum, krafist aðlögunar vegna sérstakra aðstæðna eða sett stjórnskipulegan fyrirvara. Staðan er því allt önnur en innan ESB, þar sem reglugerðir sambandsins verða almennt bindandi án þess að sérstakt samþykki hvers ríkis þurfi eftir samþykkt þeirra.
Hvaða málefni falla ekki undir EES-samninginn?
Þessi munur skiptir mestu vegna þess sem EES-samningurinn nær ekki til. Sameiginleg sjávarútvegs- og landbúnaðarstefna ESB, tollabandalagið, sameiginleg viðskiptastefna, skattamál, efnahags- og myntbandalag og utanríkis- og öryggisstefna standa að mestu utan EES. Þar fer Ísland sjálft með fullt vald eða semur í samstarfi við önnur EFTA-ríki. Þetta eru afar mikilvæg málefni fyrir Ísland. Sjávarauðlindin, viðskiptasamningar við ríki utan Evrópu og gjaldmiðillinn snerta undirstöður efnahagslegs og pólitísks sjálfstæðis.
Hvað breytist við inngöngu Íslands í ESB?
Við inngöngu í ESB myndi þetta valdahlutfall breytast gersamlega. Ísland yrði eitt aðildarríkjanna, en þó örsmátt, þar sem flestar lagasetningarákvarðanir ráðherraráðsins eru teknar með auknum meirihluta. Þá þurfa að minnsta kosti 55 prósent ríkjanna, sem jafnframt hafa 65 prósent íbúa sambandsins að baki sér, að styðja tillögu. Ísland hafði 394.324 íbúa í ársbyrjun 2026, en íbúar ESB voru um 452 milljónir. Mannfjöldavægi Íslands yrði því aðeins um 0,087 prósent! Landið gæti hvorki stöðvað mál eitt né myndað hindrunarminnihluta nema í bandalagi við nokkur önnur ríki, þar á meðal fjölmenn ríki.
Vægi Íslands á Evrópuþinginu
Á Evrópuþinginu fengi Ísland væntanlega lágmarksfjölda þingmanna vegna hlutfallslegrar verndar smáríkja, þ.e. sex þingmenn miðað við núverandi reglur. Það væru sex sæti af 726, eða innan við eitt prósent (0.83%) af fjölda þingmanna sem sætu auk þess í evrópskum þingflokkum. Áhrif þeirra réðust því fremur af stöðu innan flokkanna en af íslenskum hagsmunum.
Hvað með íslenska framkvæmdastjórann?
Íslenskur framkvæmdastjóri yrði heldur ekki fulltrúi íslenskra stjórnvalda. Framkvæmdastjórar eiga samkvæmt reglum ESB að starfa óháð ríkisstjórnum heimalanda sinna og gæta hagsmuna sambandsins í heild. Embættið veitti því Íslendingi áhrif innan framkvæmdastjórnarinnar en ekki Íslandi sérstakt atkvæði eða neitunarvald.
Breytingar á stöðu Íslands
Aðild myndi jafnframt færa Ísland úr EFTA-stoðinni yfir í ESB-stoð EES, líkt og gerðist þegar Austurríki, Finnland og Svíþjóð gengu í ESB árið 1995. Ísland missti þar með sæti sitt í stofnunum þar sem það er nú eitt þriggja eða fjögurra ríkja og tæki þess í stað sæti meðal fjölmargra ríkja þar sem íbúar þess væru innan við eitt prómill af heildinni. Sjálfstæð viðskiptastefna Íslands félli jafnframt undir einkavald ESB.
ESB-aðild myndi þannig auka formlega aðkomu Íslands að mótun þeirrar löggjafar sem nú kemur inn í EES. Á móti hyrfi núverandi samningsstaða landsins og vald yfir málaflokkum sem EES nær ekki til færðist inn í sameiginlegt kerfi. Við Íslendingar fengjum „rödd“ þar sem hljómgrunnur okkar er nú takmarkaður, en hætt er við að sú rödd yrði ansi hjáróma í fjöldanum og að við yrðum að láta af hendi afgerandi vald þar sem við ráðum okkar málefnum að mestu leyti sjálf.
Er það þess virði?
Segjum „Nei“ þ. 29. ágúst n.k.