Júlíus Valsson skrifar:
Heyið og hlöðubruninn
Á leiðinni austur yfir Hellisheiði á sunnudag, í hausti sem enn hefur ekki gert upp hug sinn, taldi undirritaður heyrúllur í Ölfusi til að halda sér vakandi. Talan glataðist tvisvar og eftir stóð aðeins gömul regla bónda undir Eyjafjöllum. Maður selur ekki hey af garðanum fyrr en maður veit hvað kýrnar þurfa fram á vor. Nýrri regla segir að selja skuli allt sem býðst og treysta því að nágranninn hlaupi undir bagga ef illa vorar.
Sú síðari hefur í meginatriðum verið orkustefna ríkisins síðan 2003.
Það sem stendur í lögunum
Með raforkulögum nr. 65/2003 var fyrsti orkupakki ESB leiddur í lög og féll þá niður lagaskylda Landsvirkjunar að sjá almenningsveitum fyrir nægri raforku. Ekkert kom í staðinn. Þriðji orkupakkinn, samþykktur 2. september 2019, herti á markaðsvæðingunni, efldi sjálfstæði eftirlitsins og setti orkuviðskiptin undir reglur meginlandsins, þótt hingað liggi enginn strengur (ennþá a.m.k.). Nú gengur orkan kaupum og sölum á uppboðsmarkaði eins og skór og tyggjó og telst ekki lengur lífsnauðsynleg þjónusta, allt samkvæmt reglum ESB.
Þingsályktunartillaga Höllu Hrundar
Í þingsályktunartillögu Höllu Hrundar Logadóttur og fjögurra samflokksmanna, sem flutt er í þriðja sinn, eru tölurnar skýrar. Heimilin nota innan við 5% raforkunnar og annað atvinnulíf, hárgreiðslustofur, bændur og bankar, hátt í 15%. Tæp 80% fara til álvera, járnblendis og gagnavera á langtímasamningum. Flutningstöp, um 2% markaðarins, samsvara helmingi allrar heimilanotkunar, og þegar sú orka fékkst ekki hækkaði verð hennar um rúm 300% á skömmum tíma.
Hvað hefur Jóhann Páll afrekað?
Jóhann Páll Jóhannsson ráðherra fékk samþykkt lög nr. 47/2025 í júlí í fyrra. Samkvæmt 9. gr. raforkulaga skal flutningsfyrirtækið skammta raforku ef ófyrirséð og/eða óviðráðanleg atvik valda skorti, og njóta heimili og mikilvægir samfélagsinnviðir þá forgangs. Meirihluti atvinnuveganefndar áréttaði að skömmtun væri þrautavaraúrræði.
Þrautavara
Ráðherra getur með réttu bent á að hann lauk verki sem forverar hans strönduðu á og að stjórnarsáttmálinn frá 2024 bindur ríkisstjórnina við forgang heimila, en aðeins í slíkum atvikum. Í þingræðu 21. október 2025 um frumvarp sitt gegn markaðsmisnotkun með raforku sagði hann ekki standa til að brjóta upp ríkjandi fyrirkomulag. Rökin fyrir hófseminni eru ekki léttvæg. Sé hópur tekinn út fyrir markaðinn á föstu verði greiða aðrir mismuninn, fjárfestar fá óskýrari skilaboð og skilgreiningin á almenningi verður deiluefni sem lögfræðingar orkufyrirtækjanna kunna betur að meta en heimilin. Þá má með nokkrum rétti segja að besta vörn heimilanna sé meiri orka og að ráðherra hafi sett þá vinnu af stað eftir sjö ára kyrrstöðu.
Allt má þetta fallast á, en eftir situr staðreynd sem lítið hefur verið rædd. Lögin veita heimilunum forgang að því sem eftir er þegar áfallið hefur riðið yfir. Þau kveða ekkert á um hver eigi að tryggja að nóg sé til áður. ESB skilgreinir sjálft “áfallið”.
Hvað hefur Ísland „undirgengist“ hjá ESB?
Tilskipun 2009/72/EB, kjarni þriðja orkupakkans, hefur frá 2009 heimilað aðildarríkjum í 3. gr. að leggja almannaþjónustukvaðir á orkufyrirtæki, meðal annars um afhendingaröryggi, reglufestu og verð. Íslenskur löggjafi hefur gengið fram hjá þeim dyrum, lögfest í staðinn ákvæði sömu tilskipunar um skyndilega kreppu og kallað það „orkuöryggi almennings“. Í sömu ræðu sagði ráðherra að menn hefðu undirgengist þessar reglur. Sagnorðið lýsir sambandinu við Brussel betur en flest annað.
Á meðan hefur áhugi á orkuinnviðum landsins vaxið hljóðlega og án atkvæðagreiðslu. HS Orka hefur lengi verið í einkaeigu, vindorkuáform skipta tugum og gagnaver keppa við álverin um rennsli jökulánna. Þeir sem best bjóða fá það sem þeir biðja um. Það er einmitt tilgangur markaðar. Það er ekki tilgangur ríkis.
Bóndinn undir Eyjafjöllum hafði þetta einfaldara. Hann vissi að hlaðan brennur sjaldan og að reglan um heyið var sett vegna venjulegs íslensks veturs.
Rúllurnar aftur
Rúllurnar í Ölfusi voru komnar undir plast og einhver hafði talið þær rétt, þótt undirrituðum tækist það ekki. Bóndinn þar veit hvað hann á til vorsins. Heimilin njóta að lögum forgangs að því sem eftir stendur þegar hlaðan hefur brunnið, og fram að því er þeim frjálst að bjóða í heyið á móti gagnaverunum.