Júlíus Valsson skrifar:
Bilið milli Bandaríkjanna og Evrópu í framleiðni er ekki nýtt fyrirbæri, en gervigreindarbyltingin virðist nú vera að festast þar enn frekar í sessi. Frá árinu 1995 hefur framleiðni í Bandaríkjunum aukist um nærri 90%, en aðeins um 30% á evrusvæðinu. Spurningin er því hvort sama saga sé að endurtaka sig og gerðist með tölvuvæðinguna og internetið: Bandaríkin nýta tæknibyltinguna til verðmætasköpunar, en Evrópa situr eftir.
Mun færri fyrirtæki nýta gervigreind í Evrópu en USA
Nýjar rannsóknir CEPR/VoxEU, byggðar á könnunum meðal starfsfólks í Bandaríkjunum og sex Evrópulöndum, benda til þess að svo sé raunin. Í byrjun árs 2026 notuðu 43% bandarískra starfsmanna skapandi gervigreind í vinnu, en hlutfallið var lægra í helstu Evrópulöndum, frá 26% á Ítalíu upp í 36% í Bretlandi. Munurinn verður enn skýrari þegar litið er til þess hve stór hluti vinnutímans fer í notkun gervigreindar. Í Bandaríkjunum var hlutfallið 5,2%, en í Þýskalandi, Frakklandi og Ítalíu var það minna en þriðjungur þess.
Evrópa er mun seinni að innleiða nýjungar
Þessi munur skýrist ekki fyrst og fremst af tækniaðgengi eða innviðum, heldur af stjórnunarháttum. Bandarísk fyrirtæki virðast betri í að innleiða nýja tækni hratt og skipulega. Þau hvetja starfsfólk til að prófa ný tæki, breyta vinnuferlum, þjálfa fólk og taka áhættu sem evrópsk fyrirtæki forðast oftar. Gervigreind skapar ekki framleiðniaukningu af sjálfu sér. Hún gerir það aðeins þegar fyrirtæki aðlaga skipulagi að henni.
Innan Evrópu er bilið einnig sláandi. Stór fyrirtæki með yfir 250 starfsmenn eru mun líklegri til að nota gervigreind en lítil og meðalstór fyrirtæki. Það er alvarlegt, því slík fyrirtæki eru burðarás evrópsks atvinnulífs. Evrópa er því ekki aðeins að dragast aftur úr Bandaríkjunum; hún er einnig að klofna innbyrðis milli stórfyrirtækja sem geta nýtt tæknina og smærri fyrirtækja sem dragast afturúr.
Solow-þversögnin
Þessi staða minnir á hina svonefndu Solow-þversögn 9. áratugarins, þegar hagfræðingurinn Robert Solow benti á að tölvur sæjust alls staðar nema í framleiðnitölunum. Skýringin var sú að það tók mörg ár að endurhanna vinnuferla, þjálfa starfsfólk og breyta stjórnun. Sama á við um gervigreindina. Ávinningurinn kemur ekki fyrr en fyrirtæki fjárfesta samhliða í hugbúnaði, gagnainnviðum, þjálfun og nýjum vinnubrögðum.
Önnur CEPR-rannsókn, sem náði til yfir 12.000 evrópskra fyrirtækja, sýndi að gervigreind eykur vinnuaflsframleiðni að meðaltali um 4% í ESB, án merkjanlegrar fækkunar starfa til skamms tíma. Ávinningurinn dreifist þó mjög ójafnt. Fyrirtæki sem geta fjárfest í hugverkaeignum, hugbúnaði, gagnainnviðum og mannauði fá miklu meiri framleiðniávinning en hin. Sérstaklega skiptir máli að þjálfun starfsfólks virðist magna áhrif tækninnar verulega.
Helsti veikleiki Evrópu er reglugerðarfarganið
Þarna birtist einn helsti veikleiki Evrópu. Fjármagnsmarkaðir eru sundurleitari en í Bandaríkjunum, fyrirtæki vaxa hægar og regluumhverfið er þyngra. AI Act, ný gervigreindarlöggjöf ESB, kann að auka traust og vernda borgara, en hún getur einnig aukið kostnað, óvissu og tafir, sérstaklega fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Reglubyrði sem stórfyrirtæki ráða við getur orðið vaxtarhemill fyrir smærri fyrirtæki.
Ísland ætti að varast að lokast inni í ESB
Fyrir Ísland er hættan augljós. Ef landið gengi í ESB og tæki upp allt regluverksfargan sambandsins á sviði gervigreindar gætu smá íslensk fyrirtæki, sprotar og háskólar þurft að verja meiri tíma og fjármunum í skjalahald, áhættumat og lagalega ráðgjöf í stað þróunar og nýsköpunar. Ísland hefur hvorki stærð né fjármagnsmarkaði til að bera sömu stjórnsýslubyrði og stærstu ríki Evrópu.
Gervigreindarstríðið vinnst ekki af þeim sem skrifa flóknustu reglurnar, heldur þeim sem breyta hraðast vinnu, framleiðslu og verðmætum. Þar ætti Ísland að nýta smæð sína sem styrk, ekki festa sig í kerfi sem þegar virðist vera hægja verulega á Evrópu.