Júlíus Valsson skrifar:
Síðustu fimm ár hefur atvinnuleysi í Evrópusambandinu að jafnaði verið hærra en á Íslandi. Munurinn er ekki tilviljun. Hann varpar ljósi á sveigjanleika íslensks hagkerfisins og ekki síst á gildi þess að sjálfstæð ríki hafa eigin gjaldmiðil.
Samkvæmt evrópskum og íslenskum hagtölum var atvinnuleysi í ESB um 7% árið 2021 en hafði lækkað í um 6% árið 2025. Á Íslandi var atvinnuleysið um 5,9% árið 2021, lækkaði síðan í rúm 3% árin 2023 og 2024 en hækkaði aftur í um 4,3% árið 2025. Ísland hefur því staðið betur en meðaltal ESB allt tímabilið, þrátt fyrir heimsfaraldur, verðbólgu, háa vexti, stríðsáhrif og miklar sveiflur í ferðaþjónustu.
Ein helsta skýringin er íslenska krónan.
Þegar áföll dynja yfir lítið, opið hagkerfi á borð við Ísland getur eigin gjaldmiðill virkað sem höggdeyfir. Ef útflutningstekjur dragast saman eða ferðaþjónusta veikist getur gengi krónunnar lækkað. Slík aðlögun er þó ekki sársaukalaus, því innfluttar vörur hækka og verðbólguþrýstingur eykst. Á móti verða íslenskar vörur, þjónusta og ferðaþjónusta samkeppnishæfari. Fyrirtæki fá þannig svigrúm til að halda rekstri gangandi og starfsfólki í vinnu.
Í löndum sem nota evru er þessi aðlögunarleið ekki fyrir hendi. Þar getur gjaldmiðillinn ekki aðlagast efnahagsaðstæðum einstakra ríkja. Spánn, Grikkland, Ítalía eða Portúgal geta ekki látið eigin gjaldmiðil veikjast þegar atvinnuleysi eykst eða samkeppnisstaða versnar. Aðlögunin fer þá frekar fram í gegnum laun, niðurskurð, minni eftirspurn og atvinnumissi. Þetta hefur ítrekað sést í Suður-Evrópu, þar sem atvinnuleysi hefur lengi verið mun hærra en í mörgum norðlægari og sveigjanlegri hagkerfum.
Íslenska krónan lykilatriðið í velgengni Íslands
Ísland hefur notið góðs af mikilli atvinnuþátttöku, hreyfanlegum vinnumarkaði, ferðaþjónustu, sjávarútvegi, orkuöflugu atvinnulífi og getu til að bregðast hratt við breytingum. Krónan er þó lykilatriði í þeirri mynd. Hún gerir Íslandi kleift að laga sig að áföllum með öðrum hætti en ríki sem eru föst í stærra myntkerfi.
Því má færa sterk rök fyrir því að íslenska krónan hafi stuðlað að því að verja störf á Íslandi og komið í veg fyrir að atvinnuleysi yrði sambærilegt við meðaltal ESB. Lág verðbólga og lágir vextir geta verið merki um stöðnun og takmarkaðan hagvöxt.
Krónan er vissulega ekki gallalaus. Hún getur ýtt undir verðbólgu og aukið sveiflur í kaupmætti. En í atvinnumálum hefur hún reynst mikilvæg varnarlína.
Fyrir lítið eyríki með sveiflukennda útflutningsatvinnuvegi getur eigin gjaldmiðill verið miklu meira en einungis táknrænt merki um sjálfstæði. Hann getur verið lykillinn að því hvort um er að ræða tímabundna erfiðleika eða langvarandi atvinnuleysi.