Júlíus Valsson læknir skrifar:
Sú hugmynd að kannabis sé meinlítið kemur æ oftar fram þegar rætt er um skaðsemi áfengis. Færri ungir Bandaríkjamenn drekka daglega, en dagleg kannabisneysla hefur aukist verulega. Í umfjöllun JAMA frá 9. október er varað við því að þessi þróun geti skapað nýjan heilbrigðisvanda. Skaðsemi áfengis gerir kannabisneyslu ekki hættulausa.
Samkvæmt bandarísku langtímarannsókninni Monitoring the Future sögðust tæplega 12% fólks á aldrinum 19–30 ára hafa notað kannabis daglega síðasta mánuðinn árið 2025. Innan við 3% drukku áfengi daglega. Hlutfall ungra fullorðinna sem höfðu notað kannabis síðasta árið hafði hækkað úr um 31% árið 2015 í 42% árið 2025.
Lögleiðing, aukið aðgengi og markaðssetning hafa fylgt þessari þróun. Um leið virðast margir hafa misst sjónar á áhættunni.
Ávanavandinn er vanmetinn
Rannsókn sem fjallað er um í greininni sýndi að meðal þeirra sem notuðu kannabis árið 2024 uppfylltu um 36% karla og 27% kvenna viðmið um kannabisneysluröskun (cannabis use disorder (CUD)) á síðasta ári. Samsvarandi hlutföll vegna áfengisneysluröskunar meðal áfengisneytenda voru 19% og 13%.
Þessar tölur sanna ekki einar og sér að kannabis sé almennt hættulegra en áfengi. Þær grafa þó undan þeirri útbreiddu trú að ávanahætta þess sé lítil. Neysluröskun felur í sér skerta stjórn á neyslu og vandamál sem hafa áhrif á daglegt líf. Dagleg notkun eykur áhættuna verulega.
Í umfjölluninni er einnig lýst því að tíð neysla geti fylgt minnkandi framtakssemi og brotthvarfi úr námi eða starfi.
Geðheilsa og sterkari efni
Tíð kannabisneysla tengist aukinni hættu á geðrofi og geðklofa, sérstaklega meðal ungs fólks og þeirra sem eru viðkvæmir fyrir geðrænum veikindum. Tengsl neyslu og geðrænna vandamála geta verið gagnvirk og því þarf að fara varlega með einfaldar ályktanir um orsök og afleiðingu.
Styrkur efnanna skiptir miklu. Meðalhlutfall THC, helsta vímuefnis kannabis, í haldlögðum bandarískum sýnum jókst úr um 4% árið 1995 í 16% árið 2022. Sumar þykknaðar vörur innihalda allt að 90% THC. Sterkari vörum fylgir meiri hætta á ávanavanda og geðrofi. Ekki liggja hér fyrir nýlegar opinberar tölur um THC-styrk kannabisefna á Íslandi. Evrópskar mælingar sýna hins vegar að meðalstyrkur haldlagðs kannabisgrass var 12% árið 2024 og hass um 25%.
Líkamlegar afleiðingar og umferð
Langvarandi, tíð neysla getur valdið endurteknum köstum með miklum kviðverkjum og þrálátum uppköstum. Í Bandaríkjunum voru skráðar nærri 200.000 komur á bráðamóttökur tengdar þessu heilkenni frá janúar 2023 til maí 2026.
Tíð kannabisneysla hefur jafnframt verið tengd hjartaáföllum og heilablóðföllum. Neysla eykur slysahættu við akstur og samtímis notkun kannabis og áfengis er vaxandi áhyggjuefni.
Samanburðurinn má ekki fela áhættuna
Áfengi veldur gríðarlegum heilsufarsskaða og í greininni kemur fram það mat að kannabis valdi minni heildarskaða á samfélagsvísu. Því væri of víðtækt að fullyrða að kannabis sé í öllum skilningi jafn hættulegt eða hættulegra.
Fyrir einstakling getur áhættan hins vegar verið mikil og annars eðlis. Aldur, geðheilsa, tíðni neyslu og styrkur efnisins skipta þar sköpum. Sá sem velur kannabis í þeirri trú að það sé skaðlaus staðgengill áfengis getur vanmetið alvarlega hættu á ávanavanda og heilsutjóni.
Heimild: Samantha Anderer, JAMA Medical News, 9. október 2026. DOI: 10.1001/jama.2026.20713.