Það eru fleiri en Íslendingar sem ganga að kjörborðinu i haust, því þing-, héraðs- og sveitarstjórnarkosningar verða í Svíþjóð þann 13. september n.k. Efst á baugi verða mál sem varða heilbrigðisþjónustuna, skólamál, lög og reglu, innflytjendamál og efnahag íbúanna. Í júnímælingu Novus nefndu 66% heilbrigðismál, 54% skóla og menntun, 49% lög og reglu og 45% innflytjendur og aðlögun sem mikilvægustu kosningamálin. Flest þessara mála eru að verulegu leyti innanríkismál. Sænsk stjórnvöld ráða skipulagi heilbrigðisþjónustu, skólakerfis, lögreglu og refsilöggjafar. Samt er Evrópusambandið í bakgrunni fleiri kosningamála en ætla mætti, einkum í innflytjenda-, orku-, loftslags- og gjaldeyrismálum.
Deilur um innflytjendur eru mjög áberandi
Innflytjendamál eru skýrasta dæmið. Nýr hælis- og fólksflutningasáttmáli ESB tók gildi í framkvæmd 12. júní s.l. Hann setur sameiginlegar reglur um skráningu, landamæraskoðun, ábyrgð á hælisumsóknum, málsmeðferð og samstöðu milli aðildarríkjanna. Svíar geta enn sett eigin reglur á ýmsum takmörkuðum sviðum svo sem um aðlögun og skilyrði fyrir ríkisborgararétti en geta ekki lengur mótað hæliskerfið án tillits til sameiginlegs regluverks ESB.
Kosningabaráttan mun því einkum snúast um vaxandi spennu milli harðari innflytjendastefnu og þarfar atvinnulífsins fyrir ódýrt erlent vinnuafl. Sænsk fyrirtæki, einkum í tækni- og nýsköpunargeiranum, vara við því að hertar reglur um atvinnuinnflytjendur geti torveldað ráðningar svokallaðra „sérfræðinga“ til landsins. Umsóknum frá frumkvöðlum og mjög hæfu starfsfólki utan ESB hefur þó fækkað verulega frá 2022 vegna kólnunar atvinnulífsins og hjöðnunar í Svíþjóð og í ríkjum ESB.
Orku- og loftslagsmál
Orka og loftslag tengjast ESB ekki síður. Sænski raforkumarkaðurinn starfar innan evrópsks regluverks um innri orkumarkaðinn og millilandatengingar. Það þýðir ekki að ESB eitt ráði raforkuverði í Svíþjóð; þar skipta innlend framleiðsla, flutningskerfi, veður og sænskar ákvarðanir miklu. En reglurnar um markaðinn, losunarheimildir og loftslagsmarkmið eru að hluta samevrópskar. Sænsk stjórnvöld hafa jafnframt sett sér metnaðarfyllri markmið á sumum sviðum en sem ESB krefst.
Svíar hafna upptöku evru
Mest áberandi pólitíska deilumálið er þó upptaka evru. Svíþjóð er aðili að ESB en hefur haldið í sænsku krónuna frá því að kjósendur höfnuðu evrunni í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2003. Andstaðan er enn skýr: í maí 2026 sögðust 52,1% myndu greiða atkvæði gegn upptöku evru, 28,7% með og 19,2% voru óákveðin.
Í sænskri umræðu koma einkum þrjú sjónarmið fram:
Í fyrsta lagi vilja margir halda sjálfstæðri peningastefnu. Sænski seðlabankinn getur enn miðað vexti við sænskar aðstæður, ekki meðalástandið á evrusvæðinu.
Í öðru lagi er krónan sveigjanlegt hagstjórnartæki því gengið getur tekið við hluta efnahagsáfalla, þótt slíkt geti einnig aukið á verðbólgu.
Í þriðja lagi ríkir tortryggni gagnvart því að sænskir skattgreiðendur og fjármálakerfi verði bundnari við skulda- og bankavanda annarra evruríkja.
Svíþjóð hefur ekki formlega undanþágu frá evrunni eins og Danmörk. Framkvæmdastjórn ESB taldi hins vegar í nýrri skýrslu að Svíþjóð uppfyllti í raun ekki skilyrði upptöku evru því sænsk lög eru ekki fyllilega samrýmanleg kröfum evrukerfisins og sænska krónan er ekki í ERM II-gengissamstarfinu.
Svíar vilja halda í sænsku krónuna
Evran verður því líklega ekki stærsta kosningamálið í Svíþjóð í september. Hún getur engu að síður orðið prófsteinn á það hversu langt Svíar vilja ganga í evrópskum samruna. Þeir kunna að styðja samstarf við ESB á mörgum sviðum en meirihluti þeirra virðist enn vilja halda í sænsku krónuna og þar með sjálfstæðari stjórn á peningastefnu, stýrivöxtum og gengi gjaldmiðilsins. Svipuð rök eiga við í umræðunni um mögulega upptöku evru hér á landi, þótt hagkerfi Íslands og Svíþjóðar séu að mörgu leyti ólík.