Bandaríski hagfræðingurinn og stjórnmálaskýrandinn Jeffrey Sachs varar við því að Evrópa stefni í alvarlega efnahagslega og pólitíska kreppu vegna hernaðaruppbyggingar, versnandi samskipta við Rússland og Kína og vaxandi undirgefni gagnvart utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Hann segir evrópska leiðtoga hafa fórnað efnahagslegum hagsmunum álfunnar fyrir stefnu sem byggist á átökum fremur en samvinnu og varar sérstaklega við hættunni á kjarnorkustríði.
Sachs flutti erindi á Evrópuþinginu í Brussel 14. október þar sem hann fjallaði um breytta valdastöðu í heiminum, stríðið í Úkraínu, útþenslu Atlantshafsbandalagsins og efnahagslegar afleiðingar refsiaðgerða gegn Rússlandi. Hann hvatti evrópska stjórnmálamenn til að taka sjálfstæðar ákvarðanir í utanríkismálum og hefja beinar viðræður við Rússa áður en átökin stigmagnist enn frekar.
Segir Evrópu fórna efnahagslífinu fyrir hernaðaruppbyggingu
Sachs gagnrýndi harðlega þá stefnu evrópskra stjórnvalda að verja sífellt meiri fjármunum til hernaðar á sama tíma og efnahagsleg staða almennings versnar. Hann lýsti þessari þróun sem hernaðarlegri hagstjórn þar sem stjórnvöld reyni að örva hagkerfið með auknum útgjöldum til vopnaframleiðslu.
Hann sagði að lífskjör almennings myndu ekki batna með því að framleiða fleiri eldflaugar, heldur með öflugu borgaralegu atvinnulífi sem gæti tryggt fólki menntun, heilbrigðisþjónustu, húsnæði og efnahagslegt öryggi.
Sachs vísaði meðal annars til umfangsmikilla mótmæla ungs fólks í Frakklandi vegna versnandi aðstæðna í skólum og hækkandi framfærslukostnaðar. Hann taldi mótmælin endurspegla vaxandi óánægju með stjórnmálaforystu sem legði meiri áherslu á hernað en þarfir almennings.
Refsiaðgerðir gegn Rússlandi hafi skaðað Evrópu
Sachs sagði að Evrópa hefði valdið sjálfri sér miklum efnahagslegum skaða með því að rjúfa viðskiptatengsl við Rússland. Hann gagnrýndi þá fjölmörgu refsiaðgerðapakka sem Evrópusambandið hefur samþykkt og taldi þá hafa skaðað evrópskt atvinnulíf mun meira en rússneska hagkerfið.
Hann benti á að Evrópa og Rússland væru eðlilegir viðskiptaaðilar vegna þess að Rússland byggi yfir miklum náttúruauðlindum en Vestur-Evrópa hefði öflugan iðnað og mikla tæknilega þekkingu. Slík viðskipti hefðu verið báðum aðilum hagstæð áratugum saman.
Sachs nefndi sérstaklega Nord Stream-gasleiðslurnar og sagði þær hafa verið mikilvægar fyrir evrópskan iðnað. Hann taldi að Evrópa ætti að gera við leiðslurnar og koma á efnahagslegum samskiptum við Rússland að nýju.
Hann gagnrýndi jafnframt að evrópskur iðnaður þyrfti nú í auknum mæli að reiða sig á dýrt fljótandi jarðgas frá Bandaríkjunum. Slíkt orkuverð gæti ekki tryggt samkeppnishæfni þýsks iðnaðar og afleiðingarnar myndu einnig bitna á öðrum ríkjum Mið-Evrópu sem væru háð þýsku atvinnulífi.
Rússland og Kína hafi styrkt samstarf sitt
Sachs sagði að tilraunir Vesturlanda til að einangra Rússland hefðu leitt til þess að landið hefði styrkt efnahagstengsl sín við Kína.
Hann lýsti samstarfi ríkjanna sem eðlilegri þróun þar sem Rússland hefði miklar náttúruauðlindir en Kína byggi yfir öflugum iðnaði, tæknigetu og stórum markaði.
Sachs taldi að Rússland gæti nýtt kínverska tækni og vélmenni til að þróa námuvinnslu, landbúnað og aðrar atvinnugreinar á víðfeðmu landsvæði sínu. Hann spáði því að samstarfið myndi styrkja efnahagslega stöðu beggja ríkja til framtíðar.
Á sama tíma væri Evrópa að takmarka viðskipti sín við bæði Rússland og Kína og stæði því frammi fyrir þeirri hættu að einangrast frá stórum hluta hagvaxtar heimsins.
Telur útþenslu NATO hafa átt stóran þátt í Úkraínustríðinu
Sachs rakti aðdraganda stríðsins í Úkraínu til ákvarðana Bandaríkjanna um að stækka Atlantshafsbandalagið austur á bóginn eftir lok kalda stríðsins.
Hann vísaði til yfirlýsinga bandarískra og þýskra ráðamanna árið 1990 sem hann telur hafa falið í sér fyrirheit um að NATO myndi ekki færa sig nær landamærum Rússlands.
Að hans sögn hafi Bandaríkin síðar horfið frá þeirri stefnu og ákveðið að útvíkka bandalagið þrátt fyrir ítrekaðar viðvaranir Rússa.
Sachs lagði sérstaka áherslu á leiðtogafund NATO í Búkarest árið 2008 þegar ákveðið var að Úkraína og Georgía gætu síðar orðið aðilar að bandalaginu. Hann taldi að evrópskir leiðtogar hefðu þá átt að hafna þeirri stefnu vegna þeirrar hættu sem hún skapaði fyrir öryggi álfunnar.
Hann lýsti ákvörðuninni sem tímamótum þar sem Evrópa hefði í reynd látið af sjálfstæðri utanríkisstefnu og fylgt stefnu Washington.
Gagnrýnir hlutverk Bandaríkjanna í Úkraínu árið 2014
Sachs fjallaði einnig um stjórnarskiptin í Úkraínu árið 2014 og lýsti þeim sem valdaskiptum sem Bandaríkin hefðu stutt til að koma á stjórnvöldum sem væru hlynntari aðild að NATO.
Hann vísaði til hlutverks Victoriu Nuland, fyrrverandi embættismanns bandaríska utanríkisráðuneytisins, og þeirrar fjárhagslegu og pólitísku aðstoðar sem Bandaríkin höfðu veitt Úkraínu.
Sachs taldi að hlutleysisstefna Úkraínu hefði getað komið í veg fyrir átök og að evrópskir leiðtogar hefðu ekki gert nægilega mikið til að tryggja að friðarsamningar og pólitískar málamiðlanir næðu fram að ganga.
Hann gagnrýndi sérstaklega hvernig Minsk-samkomulaginu frá árinu 2015 hefði verið fylgt eftir og taldi að framkvæmd þess hefði getað skapað grundvöll fyrir friðsamlega lausn deilunnar.
Vill að Evrópa semji beint við Pútín
Sachs hvatti evrópska leiðtoga til að hefja beinar viðræður við Vladimír Pútín Rússlandsforseta og sagði að friðarsamningar væru mögulegir ef NATO hætti við áform um að taka Úkraínu og Georgíu inn í bandalagið.
Hann taldi að slíkt samkomulag gæti stöðvað stríðið án þess að endanleg niðurstaða þyrfti strax að liggja fyrir um landamæri og yfirráð yfir umdeildum landsvæðum.
Sachs benti á að víða í heiminum hefðu átök verið stöðvuð með vopnahléslínum og tímabundnu fyrirkomulagi um stjórn landsvæða, jafnvel þótt deilur um lögformlega stöðu þeirra hefðu haldið áfram um áratugaskeið.
Hann varaði við því að áframhaldandi átök gætu haft hörmulegar afleiðingar fyrir almenning í Úkraínu, sérstaklega þegar veturinn gengi í garð og orku- og vatnsinnviðir landsins væru undir miklu álagi.
Vill leggja NATO niður
Sachs gekk enn lengra í gagnrýni sinni á Atlantshafsbandalagið og lýsti þeirri afstöðu sinni að leggja ætti bandalagið niður.
Hann taldi NATO ekki lengur þjóna öryggishagsmunum Evrópu og að tilvist þess stuðlaði fremur að aukinni spennu við Rússland.
Hann sagði þó nauðsynlegt að Evrópa hefði eigin varnargetu og gæti tryggt öryggi sitt án þess að reiða sig alfarið á Bandaríkin.
Sachs lagði áherslu á að sjálfstæð evrópsk varnarmálastefna þyrfti að byggjast á hóflegum en raunhæfum vörnum, samhliða virku stjórnmálasambandi við önnur stórveldi.
Hann taldi jafnframt að Evrópa ætti að byggja samskipti sín við Rússland á samningaviðræðum fremur en sífelldum hótunum um hernaðaraðgerðir.
Varar við kjarnorkustríði
Ein alvarlegasta viðvörun Sachs snerist um hættuna á kjarnorkustríði. Hann sagði að evrópskir leiðtogar hefðu tileinkað sér orðræðu um hernaðarlegan sigur gegn Rússlandi án þess að taka nægilegt tillit til þess að um kjarnorkuveldi væri að ræða.
Hann vísaði til reynslunnar af Kúbudeilunni árið 1962 og þeirrar niðurstöðu John F. Kennedy Bandaríkjaforseta að forðast yrði að þröngva kjarnorkuveldi í þá stöðu að það þyrfti að velja milli niðurlægjandi ósigurs og kjarnorkustríðs.
Sachs taldi að sama meginregla ætti við um samskipti Evrópu og Rússlands í dag. Hann varaði við því að áframhaldandi stigmögnun gæti leitt til atburðarásar sem stjórnmálamenn réðu ekki lengur við.
Evrópa þurfi sjálfstæða stefnu gagnvart Bandaríkjunum
Sachs gagnrýndi einnig Donald Trump Bandaríkjaforseta og sagði bandaríska utanríkisstefnu einkennast af óstöðugleika og skorti á langtímahugsun.
Hann taldi að Evrópa gæti ekki byggt framtíð sína á því að fylgja ákvörðunum Washington án þess að meta eigin hagsmuni.
Sachs gagnrýndi meðal annars viðbrögð evrópskra stjórnvalda við hernaðaraðgerðum Bandaríkjanna gegn Íran og taldi að evrópskir leiðtogar hefðu ekki sýnt nægilegt sjálfstæði í afstöðu sinni.
Hann hrósaði hins vegar Pedro Sánchez, forsætisráðherra Spánar, fyrir að hafa gagnrýnt aðgerðir Bandaríkjanna og lagt áherslu á sjálfstæða utanríkisstefnu.
Uppgangur Asíu breytir valdahlutföllum heimsins
Sachs fjallaði ítarlega um þá breytingu sem orðið hefur á efnahagslegri valdastöðu heimsins á síðustu áratugum.
Hann benti á að Vesturlönd hefðu ráðið stórum hluta heimsframleiðslunnar um miðja síðustu öld, en að hlutdeild Evrópu og Bandaríkjanna hefði síðan minnkað samhliða miklum hagvexti í Asíu.
Hann lýsti uppgangi Kína, Indlands og annarra Asíuríkja sem jákvæðri þróun sem hefði bætt lífskjör milljarða manna.
Sachs taldi að Vesturlönd ættu ekki að líta á þessa þróun sem ógn heldur viðurkenna að heimurinn væri orðinn fjölpóla og að engin ein þjóð gæti lengur ráðið alþjóðakerfinu.
Hann lagði áherslu á að Evrópa hefði enn mikla möguleika til að viðhalda háum lífskjörum, öflugri menntun og félagslegu öryggi þrátt fyrir minnkandi hlutfallslegt vægi í heimsbúskapnum.
Segir framtíð Evrópu ráðast af friði og efnahagssamvinnu
Sachs sagði að Evrópa hefði á undanförnum áratugum byggt upp samfélög sem væru meðal þeirra bestu í heiminum hvað varðaði lífskjör, menntun, menningu og félagslegt öryggi.
Hann taldi að þessi árangur væri í hættu ef stjórnvöld héldu áfram að beina fjármunum og pólitískri athygli að hernaðaruppbyggingu og átökum við önnur stórveldi.
Sachs hvatti Evrópubúa til að varðveita samstarf ríkjanna innan álfunnar en breyta þeirri stefnu sem hann taldi hafa leitt til versnandi efnahagsástands og aukinnar stríðshættu.
Hann lagði áherslu á að lausnin fælist ekki í því að Evrópuríki einangruðu sig hvert frá öðru, heldur að þau tækju betri sameiginlegar ákvarðanir og mótuðu sjálfstæða stefnu gagnvart Bandaríkjunum, Rússlandi og Kína.
Sachs sagði að Evrópa hefði alla burði til að vera öflugt efnahags- og menningarsvæði í heimi þar sem völd dreifðust á fleiri ríki. Til þess þyrfti hún hins vegar að leggja áherslu á frið, viðskipti og lífskjör almennings í stað þess að undirbúa ný átök við Rússland.
Hér fyrir neðan má hlusta og horfa á erindi Jeffrey Sachs í heild sinni.