Júlíus Valsson skrifar:
Síðast fréttist af skotgröfum á Íslandi í seinni heimsstyrjöldinni. Þær grófu erlendir hermenn, sem höfðu þó þá afsökun að heimsstyrjöld geisaði. Litlar sögur fara af dvöl Íslendinga í þessum gröfum, sem líktust helst framræsluskurðum íslenskra sveita, nema ef vera skyldi einhverjir „frjálslyndir” í leit að aukavinnu.
Það hefur löngum þótt bera vott um fyrirhyggju að búast til varnar þegar hætta steðjar að. Hitt er nýrra af nálinni að stjórnvöld sjálfstæðs ríkis grafi skotgrafir handa eigin þjóð, klifri ofan í þær að fyrra bragði og bíði þess svo með óþreyju að einhver láti svo lítið að ráðast á sig. Slíkt hefur fram að þessu fremur verið talið til heimsku en herkænsku.
Ríkisstjórn Íslands hyggst nú leiða þjóðina inn í viðræður við Evrópusambandið. Þar munu Íslendingar, að því er ráðherrar segja í hátíðlegum tón, „verja” sjávarútveg sinn, „standa vörð um” landbúnaðinn, „gæta” auðlindanna og „halda til haga” fullveldinu. Í leiðinni eiga þeir svo að „verjast” bæði Trump og Rússum, sem hvorugur mun þó hafa frétt af fyrirætluninni. Orðalagið er athyglisvert. Menn verja það sem sótt er að. En hver sækir að okkur?
Evrópusambandið hefur ekki sagt Íslandi stríð á hendur, svo vitað sé. Brussel hefur enga kröfu gert í íslenska fiskveiðilögsögu. Sambandið situr heima hjá sér, önnum kafið við eigin vandræði, sem eru ærin, og hefur satt best að segja sýnt þessari eyju í norðri hóflegan áhuga, sem er kannski það eina í málinu sem er þakkarvert?
Nei, ásóknin er heimatilbúin. Það erum við sjálf sem ætlum að banka upp á í Brussel og biðja um að fá að setjast við borð þar sem við þurfum síðan, að eigin sögn, að verjast. Þetta er álíka hyggilegt og að ganga sjálfviljugur inn í ljónabúr og lýsa því hátíðlega yfir í dyrunum að maður muni verja hendur sínar. Ljónið bað ekki um heimsóknina. Það mun hins vegar taka henni fagnandi og fara sér að engu óðslega, enda hefur það nægan tíma.
Reynslan af aðildarviðræðum smáríkja við sambandið er öllum kunn sem nenna að kynna sér hana. Þar er ekki samið milli jafningja. Umsóknarríkið tekur upp regluverk sambandsins, kafla fyrir kafla, og fær í staðinn tímabundnar aðlaganir sem renna út þegar hentar, sem þá hentar Brussel, vel að merkja, en ekki umsóknarríkinu. Varanlegar undanþágur í sjávarútvegi hafa aldrei fengist og munu aldrei fást, hvað sem ráðherrar segja í viðtölum hér heima, þar sem enginn í Brussel heyrir til þeirra. Sá sem sest að slíku borði í „varnarstöðu” hefur þegar tapað. Hann viðurkennir með stöðunni sjálfri að hann eigi undir högg að sækja.
En Íslendingar eiga ekki undir högg að sækja. Þeir ráða sjálfir fiskimiðum sínum og orkulindum, og löggjöf sinni í þeim mæli sem EES-samningurinn leyfir, og geta staðið á þeim rétti án þess að spyrja nokkurn mann í Brussel leyfis. Staða Íslands er sterk. Hana þarf hvorki að verja né sækja; það nægir að hafa vit á að halda henni. Það er svo kaldhæðni sögunnar, sem vart verður betur á kosið, að ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur var ekki fyrr búin að láta moka ofan í framræsluskurði landsins í nafni „loftslagsmála“ er hún hófst handa við að grafa skotgrafir í nafni „alþjóðlegrar samvinnu og skuldbindinga”. Mokstramennirnir þurfa að minnsta kosti ekki að kvíða atvinnuleysi.
Spurningin sem kjósendur ættu að velta fyrir sér fram að atkvæðagreiðslunni er einföld. Hvers vegna í ósköpunum ætti fullvalda þjóð, sem enginn hefur ráðist á, að koma sér sjálfviljug í varnarstöðu og skríða ofan í skotgrafir sem hún gróf sjálf? Sá sem ekki kann svar við því ætti að minnsta kosti að hafa rænu á að segja nei hinn 29. ágúst.
Þessi grein birtist fyrst á bls. 27 í Morgunblaðinu þ. 1. ágúst 2026. Hér aðeins endurbætt.