Orkuverð í Evrópu hefur náð hæsta stigi í fjögur ár og viðurkenna orkumálaráðherrar Evrópusambandsins að fá úrræði séu eftir til að stöðva verðhækkanirnar. Verð á jarðgasi fór yfir 100 evrur á megavattstund á miðvikudag, í fyrsta sinn frá árinu 2022, og óttast stjórnvöld að erfiður vetur sé fram undan. Á fundi orkumálaráðherra ESB í Lúxemborg í gær kom fram að skammtímaaðgerðir hefðu að mestu verið fullnýttar og að stjórnvöld stæðu nú fyrst og fremst frammi fyrir því að reyna að halda áhrifum orkukreppunnar í skefjum. Þetta segir í frétt Politico.
Verðhækkanirnar tengjast meðal annars stríðinu í Mið-Austurlöndum og mikilli eftirspurn eftir jarðgasi þegar Evrópuríki keppast við að fylla gasbirgðastöðvar sínar fyrir veturinn. Þrátt fyrir niðurgreiðslur, skattaaðgerðir og aukna áherslu á endurnýjanlega orkugjafa hefur ekki tekist að koma í veg fyrir að orkukostnaður heimila og fyrirtækja haldi áfram að hækka.
Segja skammtímaúrræðin að mestu fullnýtt
Á fundinum í Lúxemborg viðurkenndu ráðherrar að Evrópusambandið og ríkisstjórnir aðildarríkjanna hefðu takmarkaða möguleika á að bregðast við frekari verðhækkunum. Háttsettur embættismaður á sviði orkumála sagði að flest tiltæk skammtímaúrræði hefðu þegar verið nýtt. „Við höfum nánast tæmt alla möguleika okkar til skammtímaaðgerða. Það sem eftir stendur er í raun að takast á við kreppuna,“ sagði embættismaðurinn.
Darragh O’Brien, orkumálaráðherra Írlands, sem fer með formennsku í ráði Evrópusambandsins, tók í sama streng. „Evrópusambandið og aðildarríkin hafa engan töfrasprota til að láta verðhækkanirnar hverfa,“ sagði O’Brien. Hann benti á að fjölmargar tímabundnar aðgerðir hefðu þegar verið framkvæmdar og að nú þyrfti að beina sjónum að lausnum sem gætu skilað varanlegri árangri.
Ráðherrar hafna því að takmarka orkunotkun almennings
Þrátt fyrir alvarlega stöðu á orkumörkuðum vilja ráðherrar Evrópusambandsins ekki grípa til beinna takmarkana á orkunotkun heimila og fyrirtækja. Dan Jørgensen, framkvæmdastjóri ESB á sviði orkumála, hafði fyrr á árinu hvatt til þess að dregið yrði úr orkunotkun til að mæta hækkandi verði og takmörkuðu framboði. Sú hugmynd fékk hins vegar lítinn stuðning á fundinum í Lúxemborg.
Mika Nykänen, ráðuneytisstjóri í finnska orkumálaráðuneytinu, sagðist ekki vilja sjá stjórnvöld takmarka orkunotkun fólks. Hann taldi skynsamlegra að hvetja til breyttrar hegðunar með fjárhagslegum stuðningi, meðal annars til að bæta einangrun húsnæðis og endurnýja glugga. Wojciech Wrochna, aðstoðarorkumálaráðherra Póllands, sagði að minni orkunotkun gæti haft áhrif á atvinnulíf og iðnað en myndi ekki leysa vandann til lengri tíma. Ebba Busch, orkumálaráðherra Svíþjóðar, sagði hins vegar að hátt orkuverð myndi sjálft draga úr eftirspurn.
Ríkin hafa varið 18 milljörðum evra í skattaívilnanir
Frá því að stríðið í Mið-Austurlöndum hófst hafa ríkisstjórnir Evrópuríkja varið um 18 milljörðum evra í skattaívilnanir vegna jarðefnaeldsneytis. Markmiðið hefur verið að draga úr áhrifum hækkandi eldsneytis- og orkukostnaðar á heimili og fyrirtæki. Ítalía ákvað meðal annars fyrr í október að grípa til aðgerða til að draga úr áhrifum hás gasverðs á raforkuverð.
Dan Jørgensen viðurkenndi á fundinum að niðurgreiðslur gætu einnig þurft að ná til jarðefnaeldsneytis en lagði áherslu á að þær yrðu tímabundnar og beindust sérstaklega að þeim sem mest þyrftu á aðstoð að halda. Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, hefur varað við því að víðtækar niðurgreiðslur geti aukið eftirspurn eftir jarðefnaeldsneyti og raskað samkeppni á innri markaði sambandsins.
Ágreiningur um frekari niðurgreiðslur
Ríkisstjórnir aðildarríkjanna eru ósammála um hversu langt eigi að ganga í fjárhagslegum stuðningi vegna orkukreppunnar. Grikkland hefur meðal annars kallað eftir auknu svigrúmi í ríkisfjármálum til að geta niðurgreitt orkukostnað, en önnur ríki vara við því að umfangsmiklar niðurgreiðslur á jarðefnaeldsneyti geti haft neikvæð áhrif á orkumarkaði og aukið fjárhagslegan þrýsting á ríkissjóði.
Lukas Savickas, orkumálaráðherra Litháens, sagði mikilvægt að koma í veg fyrir að aðildarríkin færu hvert sína leið með mjög ólíkar aðgerðir. Á fundinum náðist ekki samkomulag um nýtt sameiginlegt fyrirkomulag niðurgreiðslna.
Von der Leyen hafnaði sérstökum skatti á orkufyrirtæki
Nokkur aðildarríki hafa lagt til að Evrópusambandið innleiði sérstakan skatt á umframhagnað olíu- og gasfyrirtækja. Hugmyndin hefur fengið aukna athygli eftir að stór evrópsk orkufyrirtæki, þar á meðal Shell, TotalEnergies og Repsol, skiluðu sínum mesta hagnaði frá árinu 2022.
Samkvæmt upplýsingum stjórnarerindreka hafnaði Ursula von der Leyen hins vegar hugmyndinni um sameiginlegan skatt á umframhagnað á leiðtogafundi ESB fyrr í október. Ekki hefur því náðst samkomulag um að nýta hagnað orkufyrirtækjanna til að fjármagna aðgerðir gegn hækkandi orkukostnaði.
Olíubirgðir losaðar án þess að verð lækki verulega
Evrópusambandið hefur einnig ákveðið að hraða losun olíu og dísileldsneytis úr neyðarbirgðum til að auka framboð á mörkuðum. Aðgerðirnar voru kynntar fyrr í október í tengslum við þrýsting frá Bandaríkjunum sem embættismenn ESB hafa lýst sem fjárkúgun.
Roland Lescure, efnahagsráðherra Frakklands, sagði á fimmtudag að Evrópusambandið myndi nú leggja til meira en 40 milljónir tunna af olíu til viðbótar við þær 10 milljónir tunna sem Frakkland hefði þegar lofað. Þrátt fyrir þessar aðgerðir hefur ekki tekist að lækka eldsneytisverð að marki.
Tillögur um sameiginleg innkaup Evrópuríkja á orku hafa einnig mætt efasemdum. Wrochna sagði að slíkt fyrirkomulag gæti virkað í kenningunni en væri erfitt í framkvæmd fyrir stór fyrirtæki sem þegar hefðu komið sér upp eigin aðfangakeðjum.
Breytingar á metanreglum hafa ekki lækkað verð
Evrópusambandið hefur jafnframt unnið að því að fresta gildistöku nýrra reglna um eftirlit með metanlosun frá olíu- og gasfyrirtækjum. Reglurnar voru hluti af grænu stefnu ESB frá árinu 2024 en orkufyrirtæki hafa gagnrýnt útfærslu þeirra og varað við því að þær gætu truflað afhendingu orku til Evrópu. Þrátt fyrir áform um frestun hafa breytingarnar ekki haft merkjanleg áhrif á orkuverð.
Á sama tíma hefur aukin sala á varmadælum og rafbílum í Evrópu dregið úr þörf fyrir innflutt jarðefnaeldsneyti. Jørgensen sagði að engin ein lausn væri til staðar en samanlagt gætu slíkar aðgerðir skipt verulegu máli.
Þýskaland og Pólland gagnrýna nýjar tillögur ESB
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur lagt fram tillögur sem eiga að gera raforku ódýrari og hraða rafvæðingu í Evrópu. Meðal annars er lagt til að tryggja að raforka verði ekki skattlögð meira en jarðgas. Tillögurnar hafa hins vegar mætt andstöðu nokkurra aðildarríkja sem telja framkvæmdastjórnina ganga of langt í afskiptum af skattamálum.
Samkvæmt stofnsáttmálum ESB þurfa breytingar á skattareglum almennt samþykki allra aðildarríkjanna. Ebba Busch, orkumálaráðherra Svíþjóðar, sagði skattahluta tillagnanna ganga of langt og varaði við mikilli andstöðu ríkja sem vildu halda stjórn á eigin skattamálum. Þýskaland og Pólland lýstu einnig áhyggjum af áhrifum tillagnanna á iðnað og skattkerfi ríkjanna, en Ítalía varaði við því að breytingar á skattlagningu gætu jafnvel hækkað orkukostnað í stað þess að stuðla að aukinni rafvæðingu.
Erfiður vetur fram undan í Evrópu
Dan Jørgensen varaði við því á fundinum í Lúxemborg að erfiður vetur væri fram undan vegna áframhaldandi hækkana á orkuverði. Þrátt fyrir fjölmargar aðgerðir hefur Evrópusambandinu ekki tekist að stöðva verðhækkanirnar og hafa ráðherrar nú takmarkað svigrúm til frekari skammtímaaðgerða.
Ágreiningur um niðurgreiðslur, skattlagningu, orkusparnað og sameiginleg innkaup hefur jafnframt torveldað samræmd viðbrögð ríkjanna. Með gasverð yfir 100 evrum á megavattstund, áframhaldandi átökum í Mið-Austurlöndum og mikilli eftirspurn eftir orku stendur Evrópusambandið því frammi fyrir vetri þar sem stjórnvöld hafa fá úrræði til að verja heimili og fyrirtæki fyrir frekari kostnaðarhækkunum.