Neðri deild pólska þingsins hefur samþykkt tvö lagafrumvörp sem fela í sér rýmkun á ströngum reglum landsins um þungunarrof. Samkvæmt frumvörpunum verður refsingu fyrir að aðstoða konur við þungunarrof aflétt og heimilt verður að rjúfa þungun þegar alvarlegir og óafturkræfir fósturgallar greinast. Ríkisstjórn Donalds Tusk hefur lengi stefnt að breytingum á löggjöfinni, en óvíst er hvort þær nái fram að ganga þar sem Karol Nawrocki forseti hefur áður lýst því yfir að hann muni ekki samþykkja rýmkun reglnanna. Politico greinir frá.
Frumvörpin voru samþykkt á þriðjudagskvöld eftir langvarandi ágreining innan ríkisstjórnarsamstarfsins. Þau hafa verið til meðferðar í þingnefnd í um tvö ár, en nú hefur ríkisstjórnin ákveðið að leggja þau fram til afgreiðslu rúmu ári fyrir næstu þingkosningar sem fyrirhugaðar eru síðla árs 2027.
Mjótt á mununum í atkvæðagreiðslu þingsins
Fyrra frumvarpið, sem afnemur refsiábyrgð þeirra sem aðstoða við þungunarrof, var samþykkt með 217 atkvæðum gegn 213. Þrír þingmenn sátu hjá.
Síðara frumvarpið, sem heimilar þungunarrof vegna alvarlegra fósturgalla, hlaut nokkuð meiri stuðning og var samþykkt með 233 atkvæðum gegn 203. Einn þingmaður sat hjá.
Frumvörpin fara nú til öldungadeildar pólska þingsins þar sem búist er við að þau verði samþykkt. Að því loknu þurfa þau staðfestingu forseta landsins til að öðlast lagagildi.
Fangelsisrefsing fyrir að aðstoða við þungunarrof felld niður
Samkvæmt núgildandi pólskum lögum getur sá sem aðstoðar konu við þungunarrof utan þeirra tilvika sem lögin heimila átt yfir höfði sér allt að þriggja ára fangelsi.
Fyrra frumvarpið felur í sér að þessi refsiábyrgð verði afnumin. Það nær bæði til þeirra sem aðstoða konur við að rjúfa þungun og þeirra sem hvetja til slíkrar aðgerðar.
Jafnframt er gert ráð fyrir aukinni réttarvernd lækna, hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra sem framkvæma þungunarrof þegar lífi eða heilsu konu er ógnað eða sterkar vísbendingar eru um alvarlegan og óafturkræfan fósturgalla.
Katarzyna Kotula, jafnréttisfulltrúi ríkisstjórnarinnar og þingmaður Vinstriflokksins, fagnaði samþykkt frumvarpsins.
„Ríkið treystir konum. Kona sem rýfur eigin þungun er þegar undanþegin refsingu. Nú er kominn tími til að hætta að refsa öllum þeim sem elska okkur, hafa áhyggjur af okkur og virða ákvarðanir okkar,“ skrifaði Kotula á samfélagsmiðlinum X.
Heimild vegna alvarlegra fósturgalla tekin upp að nýju
Síðara frumvarpið felur í sér að þungunarrof verði aftur heimilt þegar læknar greina alvarlega og óafturkræfa galla í fóstri eða ólæknandi sjúkdóm sem ógnar lífslíkum þess.
Slík heimild var áður í pólskum lögum en var felld úr gildi eftir úrskurð stjórnlagadómstólsins í október 2020. Úrskurðurinn tók gildi í janúar 2021 og leiddi til umfangsmikilla mótmæla víðs vegar um Pólland.
Með nýja frumvarpinu er einnig lagt til að sjúkrahúsum verði sett ákveðin tímamörk til að framkvæma þungunarrof sem heimilt er samkvæmt lögum. Ef sjúkrahús hafnar beiðni um slíka aðgerð verður það jafnframt að veita skriflegan rökstuðning fyrir ákvörðuninni.
Núgildandi löggjöf heimilar þungunarrof þegar lífi eða heilsu konu er ógnað eða þegar þungun er afleiðing refsiverðs verknaðar, svo sem nauðgunar eða sifjaspells.
Forsetinn hefur áður hafnað rýmkun laganna
Karol Nawrocki forseti er pólitískur bandamaður Laga- og réttlætisflokksins, PiS, sem stóð að hertum reglum um þungunarrof þegar flokkurinn var við völd.
Nawrocki lýsti því yfir fyrir forsetakosningarnar árið 2025 að hann myndi ekki undirrita lög sem rýmkuðu heimildir til þungunarrofs.
Włodzimierz Czarzasty, forseti neðri deildar þingsins, gagnrýndi afstöðu hans áður en atkvæðagreiðslurnar fóru fram.
„Með því að neita að undirrita lögin er forsetinn að skaða fólk. Ef hann vill skaða konur mun hann gera það. Ég held að konur muni sjá það og heyra,“ sagði Czarzasty.
Ríkisstjórn Tusk hefur ekki nægilegan þingstyrk til að hnekkja neitunarvaldi forsetans. Til þess þarf stuðning þriggja fimmtu hluta þingmanna neðri deildarinnar, en stjórnarflokkarnir hafa ekki slíkan meirihluta.
Ríkisstjórnin hefur ekki náð eigin markmiðum
Donald Tusk og Borgaralega bandalagið, stærsti flokkur ríkisstjórnarinnar, hétu því í kosningabaráttunni árið 2023 að heimila þungunarrof að ósk konu á fyrstu tólf vikum meðgöngu.
Sú breyting hefur hins vegar ekki náð fram að ganga vegna ágreinings innan ríkisstjórnarsamstarfsins. Þar eiga meðal annars aðild Pólski bændaflokkurinn, PSL, og Pólland 2050, en þingmenn þessara flokka hafa verið tregir til að styðja víðtæka rýmkun laganna.
Nýju frumvörpin ganga því mun skemur en upphafleg kosningaloforð Tusk gerðu ráð fyrir. Þau heimila ekki þungunarrof að ósk konu á fyrstu tólf vikum meðgöngu, heldur breyta afmörkuðum ákvæðum núverandi löggjafar.
Sumir þingmenn PSL og Póllands 2050 greiddu atkvæði gegn frumvörpunum á þriðjudag, þrátt fyrir að flokkarnir eigi aðild að ríkisstjórninni.
Kvenréttindasamtök telja breytingarnar ganga of skammt
Kvenréttindasamtök í Póllandi hafa lýst efasemdum um að frumvörpin feli í sér verulegar úrbætur fyrir konur sem vilja rjúfa þungun.
Samtökin Legalna Aborcja bentu á að breytingarnar myndu ekki veita konum sambærilegan aðgang að þungunarrofi og tíðkast í flestum öðrum ríkjum Evrópusambandsins.
„Hvað þýðir þetta fyrir konur sem þurfa á þungunarrofi að halda núna? Ekkert, því ekkert þessara frumvarpa myndi hjálpa þeim,“ sögðu samtökin á samfélagsmiðlum.
Barbara Nowacka, menntamálaráðherra Póllands, viðurkenndi að breytingarnar væru takmarkaðar en sagðist engu að síður styðja þær.
Hún sagði að konur ættu að geta ákveðið sjálfar hvort þær eignuðust börn og hversu mörg, án skilyrða.
„Ég greiddi atkvæði með frumvörpunum og mun alltaf styðja allar breytingar, jafnvel þær minnstu, sem færa pólskar konur nær fullum yfirráðum yfir eigin lífi,“ sagði Nowacka.
Þungunarrof hefur lengi verið stórt deilumál í Póllandi
Hertar reglur um þungunarrof árið 2020 urðu tilefni einhverra umfangsmestu mótmæla sem fram höfðu farið í Póllandi um árabil.
Úrskurður stjórnlagadómstólsins, þar sem meirihluti dómara hafði verið skipaður í valdatíð PiS, felldi úr gildi heimild til þungunarrofs vegna alvarlegra fósturgalla.
Ákvörðunin vakti mikla andstöðu og hafði áhrif á fylgi Laga- og réttlætisflokksins á næstu árum. Flokkurinn missti að lokum völdin eftir þingkosningarnar árið 2023 þegar Tusk tókst að mynda nýja ríkisstjórn.
Þrátt fyrir það hefur ríkisstjórnarsamstarfið ekki náð samkomulagi um umfangsmiklar breytingar á löggjöfinni. Í júlí 2024 hafnaði neðri deild þingsins frumvarpi um afnám refsiábyrgðar vegna aðstoðar við þungunarrof með 218 atkvæðum gegn 215.
Nú hefur sambærilegt frumvarp verið samþykkt, en endanleg afgreiðsla þess er enn háð afstöðu forsetans.
Ágreiningurinn gæti orðið áberandi fyrir næstu þingkosningar
Næstu þingkosningar í Póllandi eru fyrirhugaðar síðla árs 2027 og hefur ríkisstjórn Tusk nú tekið upp að nýju eitt helsta kosningamál sitt frá árinu 2023.
Ef Nawrocki forseti beitir neitunarvaldi sínu gegn frumvörpunum gæti það aukið pólitískan ágreining milli forsetaembættisins og ríkisstjórnarinnar.
Stjórnarflokkarnir hafa ekki nægilegan meirihluta til að knýja lögin í gegn án samþykkis forsetans, en hafa lýst yfir vilja til að halda áfram að vinna að breytingum á löggjöfinni.
Frumvörpin fara nú til öldungadeildarinnar og verður síðan ljóst hvort forsetinn staðfestir þau eða beitir neitunarvaldi sínu eins og hann hefur áður boðað.