Verð á bensíni og olíu hefur um áratugaskeið haft mikil áhrif á pólitísk örlög ríkisstjórna en nú er rafmagnsreikningurinn að verða sífellt mikilvægari. Stóraukin raforkunotkun, uppbygging gagnavera, rafvæðing samgangna og iðnaðar og hátt orkuverð hafa gert raforkuverð að einu heitasta pólitíska málinu, bæði í Bandaríkjunum og Evrópu. Þetta segir í fréttaskýringu Politico.
Stjórnmálamenn beggja vegna Atlantshafsins keppast nú við að koma í veg fyrir að rafmagnsreikningar heimila og fyrirtækja hækki enn frekar.
Í Bretlandi afnam Andy Burnham, forsætisráðherra, virðisaukaskatt á rafmagn skömmu eftir að hann tók við embætti. Marine Le Pen, leiðtogi Þjóðfylkingarinnar í Frakklandi, vill lækka álögur á rafmagn og yfirgefa sameiginlegan raforkumarkað Evrópu.
Í Bandaríkjunum hafa áhyggjur af áhrifum gagnavera á raforkuverð orðið til þess að ríkisstjórar beggja flokka hafa gripið til aðgerða gegn orkufrekum gagnaverum sem þeir studdu áður.
Raforkunotkun vex hraðar en orkunotkun
Ástæður hækkandi raforkuverðs eru mismunandi eftir löndum en sameiginlegi þátturinn er stóraukin eftirspurn eftir rafmagni.
Raforkunotkun heimsins jókst á síðasta ári tvöfalt hraðar en heildarorkunotkun samkvæmt Alþjóðaorkumálastofnuninni.
Raforkunotkun rafbíla jókst um 38% árið 2025 og raforkunotkun gagnavera um 17%. Byggingar áttu þó stærstan þátt í aukinni eftirspurn eftir rafmagni þar sem hækkandi tekjur og miklir hitar hafa leitt til aukinnar notkunar loftkælingar og varmadæla.
Fatih Birol, framkvæmdastjóri Alþjóðaorkumálastofnunarinnar, hefur lýst komandi áratugum sem „öld rafmagnsins“.
Hann telur að mælikvarðinn á orkuverð muni smám saman breytast. Í stað þess að menn spyrji hvað olíutunnan kosti muni verð á kílóvattstund rafmagns verða sífellt mikilvægari mælikvarði.
Olían enn ráðandi en staðan að breytast
Olía er enn stærsti þáttur í orkumálum og alþjóðastjórnmálum. Bensín, dísilolía og aðrar olíuafurðir voru um 40% af endanlegri orkunotkun heimsins árið 2023 eða nærri tvöfalt stærri hluti en rafmagn. Þróunin er þó skýr í átt að aukinni rafvæðingu.
Vaxandi fjöldi rafbíla er meðal þeirra þátta sem taldir eru hafa dregið úr eftirspurn eftir hráolíu og þannig minnkað áhrif alþjóðlegra átaka á olíuverð.
Eftir árásir Bandaríkjanna og Ísraels á Íran, fyrr á þessu ári, spáðu sérfræðingar því að olíuverð gæti farið í að minnsta kosti 150 dali tunnan þegar Íran lokaði að mestu Hormuz-sundi og framboð dróst saman.
Verðið hækkaði hins vegar ekki eins mikið og óttast hafði verið og hefur alþjóðlegt viðmiðunarverð olíu undanfarið verið á bilinu 85 til 95 dalir tunnan.
Gerald Butts, stjórnarformaður Eurasia Group og fyrrverandi ráðgjafi kanadískra forsætisráðherra, telur þetta merki um að olía sé ekki lengur jafn ómissandi fyrir hagkerfið og áður.
Gagnaver komin inn í kosningabaráttuna
Í Bandaríkjunum eru gagnaver fyrir gervigreind orðin eitt stærsta pólitíska ágreiningsefnið í raforkumálum fyrir þingkosningarnar í nóvember.
Donald Trump, Bandaríkjaforseti, hefur kynnt áætlun þar sem tæknifyrirtæki eru hvött til að framleiða sjálf eða greiða fyrir rafmagnið sem gervigreindargagnaver þeirra nota.
Í Arizona hafa demókratar lagt áherslu á að afnema skattaívilnanir gagnavera. Oscar De Los Santos, leiðtogi demókrata á ríkisþinginu, segir sífellt fleiri kjósendur tengja háa rafmagnsreikninga við gagnaver fyrir gervigreind. Málið hefur jafnframt þvingað stjórnmálamenn til að skipta um stefnu.
Greg Abbott, ríkisstjóri Texas, hefur stöðvað tímabundið samþykki nýrra gagnavera fyrir tengingu við raforkukerfið og fyrirskipað úttekt á þeim áður en þau fá að tengjast.
Það er mikil breyting frá fyrri stefnu hans en ríkisstjórinn hafði áður boðið gagnaverum skattaívilnanir og styrki í þeirri viðleitni að gera Texas að miðstöð gervigreindar.
Gagnaver gætu margfaldað raforkuþörf Texas
Texas hefur hingað til komist hjá miklum hækkunum raforkuverðs meðal annars vegna hraðrar uppbyggingar sólarorku og rafhlaðna.
Tölur frá rekstraraðila raforkukerfisins sýna hins vegar hversu gríðarleg aukning eftirspurnar gæti verið fram undan.
Stórir raforkunotendur hafa óskað eftir tengingum sem samanlagt nema 474 gígavöttum. Það jafngildir um fimmföldu núverandi hámarksálagi kerfisins og gagnaver standa á bak við um 90% eftirspurnarinnar.
Í könnun meðal rúmlega 2.000 bandarískra kjósenda töldu 58% að gagnaver leiddu til hærra raforkuverðs.
Gagnaver eru þó ekki helsta orsök hækkandi rafmagnsreikninga í flestum ríkjum Bandaríkjanna. Endurnýjun gamalla dreifikerfa, verð á jarðgasi og kröfur um endurnýjanlega orkugjafa hafa vegið þyngra undanfarin ár.
Viðvörunarmerki eru engu að síður farin að sjást. Í Pennsylvaníu og Virginíu hefur uppbygging gagnavera verið hraðari en fjölgun nýrra raforkuvera og það hefur þrýst verði upp.
Evrópa glímir við annan vanda
Í Evrópu beinist athyglin síður að gagnaverum og meira að stöðu hefðbundins iðnaðar.
Þýskaland er þar skýrasta dæmið. Landið er stærsta iðnaðarhagkerfi Evrópusambandsins en raforkuverð þar er jafnframt með því hæsta innan sambandsins.
Þýsk stjórnvöld hafa sætt auknum þrýstingi um að lækka orkukostnað iðnfyrirtækja. Hátt gasverð er áfram vandamál en raforkuverð hefur færst sífellt meira í forgrunninn eftir því sem orkufrekur iðnaður reynir að skipta jarðefnaeldsneyti út fyrir rafmagn.
Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, hefur sjálf viðurkennt vandann og sagt raforkuverð í Evrópu vera kerfisbundið of hátt.
Rússneska gasið hafði mikil áhrif – viðskiptabann gegn Rússum
Raforkuverð í Evrópu er nátengt verði á jarðgasi sem áður kom að stórum hluta frá Rússlandi.
Þegar Rússar drógu verulega úr gasflutningum til Evrópu eftir innrásina í Úkraínu árið 2022 rauk raforkuverð upp. Útflutnings- og iðnaðarhagkerfi á borð við Þýskaland urðu sérstaklega illa úti.
Hækkunin hefur haft pólitískar afleiðingar.
Í Frakklandi urðu frásagnir af bakaríum sem þurftu að greiða þúsundir evra í rafmagnsreikninga að baráttumáli Marine Le Pen og Þjóðfylkingarinnar.
Í Þýskalandi náði AfD miklum árangri í nokkrum fylkiskosningum árin 2023 og 2024 eftir að flokkurinn gerði hátt raforkuverð að einu af helstu baráttumálum sínum.
Framkvæmdastjórn ESB hefur brugðist við með áformum um að nær tvöfalda hlut rafmagns í orkunotkun evrópska hagkerfisins fyrir árið 2040.
Von der Leyen segir markmiðið vera að byggja upp grunn að rafvæddu hagkerfi og draga þannig úr áhrifum verðhækkana á innfluttu jarðefnaeldsneyti.
Rafmagnsreikningurinn verður pólitískari
Bretland glímir einnig við hátt raforkuverð. Aðeins þrjú Evrópuríki voru með hærra raforkuverð á síðari hluta síðasta árs.
Burnham afnam virðisaukaskatt á raforkunotkun strax á fyrsta degi sínum í embætti forsætisráðherra til að létta undir með heimilum.
Bresk stjórnvöld telja þó að langtímalausnin felist í fjárfestingum í eigin raforkukerfi og aukinni innlendri orkuframleiðslu svo landið verði síður háð alþjóðlegu verði á olíu og gasi.
Þróunin beggja vegna Atlantshafsins bendir til þess að raforkuverð verði sífellt stærra pólitískt mál eftir því sem hagkerfin rafvæðast.
Olía er enn ráðandi á alþjóðlegum orkumörkuðum en rafmagnsreikningurinn er farinn að hafa bein áhrif á kosningabaráttu, stefnu ríkisstjórna og afstöðu kjósenda. Eftir því sem rafbílar, gagnaver, varmadælur og rafvæddur iðnaður taka stærri hluta orkunotkunarinnar gæti pólitískt vægi raforkuverðs haldið áfram að aukast.