Júlíus Valsson skrifar:
Föstudaginn 18. september opnaði Friðrik X Danakonungur Greensand Future í Esbjerg, fyrsta kolefnisgeymsluverkefni Evrópusambandsins þar sem öll keðjan frá föngun CO₂ til varanlegrar geymslu er komin í atvinnurekstur á slíkum mælikvarða. Við hlið konungs stóð Sir Jim Ratcliffe, stofnandi Ineos.
Koltvísýringur, fyrst um sinn aðallega frá dönskum lífmetanverum, er gerður fljótandi, fluttur til Esbjerg og þaðan með skipinu Carbon Destroyer 1 um 250 kílómetra út á Norðursjó. Þar er honum dælt niður í Nini West, tæmdar olíulindir um 1.800 metra undir hafsbotni. Fyrsti áfanginn getur tekið við allt að 400 þúsund tonnum árlega. Framtíðargeta upp á fjórar til átta milljónir tonna krefst frekari fjárfestinga.
ESB styrkir upp á 41 milljón evra
Ineos og Harbour Energy eiga hvort um sig 40 prósent í geymsluleyfinu og Nordsøfonden, félag danska ríkisins, 20 prósent. Tilraunaáfanginn fékk 197 milljónir danskra króna úr danska EUDP-sjóðnum og Greensand Future 41 milljón evra úr Nýsköpunarsjóði ESB. Fjárfestingar í virðiskeðjunni hafa verið áætlaðar yfir 150 milljónir Bandaríkjadala.
Þarna verður afstaða Ratcliffes til loftslagsstefnu ESB athyglisverð. Hann hefur gagnrýnt kolefnisgjöld harðlega og krafðist þess í febrúar að þau yrðu sett í fimm ára hlé. Hátt orku- og kolefnisverð ýti evrópskum iðnaði til Bandaríkjanna og Kína, þar sem framleiðslan geti haft stærra kolefnisspor. Evrópa geti þannig lækkað eigin skráðu losun án samsvarandi samdráttar í heimslosun.
Þetta kallast kolefnisleki. CBAM-kerfi ESB á að draga úr honum en nær enn aðeins til afmarkaðra vöruflokka.
Greensand sýnir jafnframt hversu nátengd kolefnisgeymsla er því kerfi sem Ratcliffe gagnrýnir. Nýsköpunarsjóður ESB er fjármagnaður með sölu losunarheimilda og kolefnisverðið skapar fjárhagslegt gildi fyrir föngun og geymslu. Við opnun Greensand var verð losunarheimilda nálægt 87 evrum á tonn. IEEFA áætlaði árið 2024 meðalkostnað við föngun, flutning og geymslu í evrópskum CCS-verkefnum um 198 Bandaríkjadali á tonn.
Ratcliffe vill því draga úr kolefnisgjöldum á sama tíma og fyrirtæki hans byggir upp atvinnugrein sem nýtur opinberra styrkja úr tekjum kerfisins og byggir að hluta á verðlagningu losunar.
Hvað með CarbFix?
Samanburðurinn við Carbfix er athyglisverður. Fyrirtækið er enn innan samstæðu Orkuveitunnar. Eftir að fallið var frá áformum um Coda-stöð í Straumsvík hefur athyglin beinst að Ölfusi, Helguvík og Húsavík.
Coda-stöðin í Ölfusi gæti samkvæmt matsgögnum tekið við allt að þremur milljónum tonna CO₂ á ári í fjórða áfanga, mest frá evrópskum stóriðnaði. Gasið yrði flutt fljótandi til Íslands og dælt niður í basalt við Nessand vestan Þorlákshafnar. Verkefnið hlaut 115 milljón evra styrk úr Nýsköpunarsjóði ESB, tæplega þrefalt meira en Greensand Future.
Mælikvarðinn er gríðarlegur. Carbfix hefur bundið rúmlega 120 þúsund tonn á Hellisheiði frá upphafi. Hámarksgeta Coda á einu ári yrði því um 25 sinnum meiri en öll bindingin þar til þessa.
Aðferð Carbfix byggist á að leysa CO₂ upp í vatni og láta hann hvarfast við basalt þar sem myndast stöðugar karbónatsteindir. Ferlið krefst hins vegar mikils vatns. Matsgögn gera ráð fyrir allt að 3.000 lítrum á sekúndu við full afköst. Veðurstofa Íslands, Náttúrufræðistofnun og fleiri hafa kallað eftir ítarlegu mati á vatnstöku og samlegðaráhrifum við aðra grunnvatnsnýtingu. Einnig hefur verið óskað frekari upplýsinga um efnasamsetningu hins innflutta CO₂.
Hver á að borga?
Greensand geymir fyrst og fremst danskan koltvísýring á dönsku hafsvæði og einkaaðilar eiga 80 prósent verkefnisins. Coda stefnir hins vegar að stórri íslenskri móttökustöð fyrir kolefni frá evrópskum iðnaði, með íslensku bergi, mikilli vatnsöflun og dýrum innviðum. Fyrirtækið er enn í opinberri eigu, þótt Orkuveitan hafi leitað utanaðkomandi fjármagns og lýst vilja til að selja Carbfix.
Ratcliffe spyr hvers vegna evrópskur iðnaður eigi að greiða kolefnisverð sem erlendir keppinautar sleppa við. Hér heima vaknar önnur spurning: hversu mikla áhættu eigi íslensk fyrirtæki í eigu sveitarfélaga að taka vegna innviða fyrir kolefni frá evrópskum iðnaði þegar arðsemin ræðst af reglum, styrkjum og kolefnisverði sem geta breyst á þrjátíu ára líftíma verkefnisins.
Heimildir: CINEA, 18.9.2026; GEUS; INEOS; Carbfix og matsgögn Coda Terminal; IEEFA, Carbon Capture and Storage: Europe’s Climate Gamble (2024); The Sunday Times, 20.9.2026.