Júlíus Valsson skrifar:
Utanríkisráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hefur lagt mikla áherslu á að þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snúist um eitt: hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Í málflutningi hennar eru þær nær undantekningarlaust kallaðar „samningaviðræður“. Mun minna hefur farið fyrir þeirri staðreynd að aðildarferli ESB felur einnig í sér að umsóknarríki fari yfir regluverk sambandsins og lagi löggjöf sína, stjórnsýslu og stofnanir að þeim kröfum sem fylgja aðild.
Orðalag ráðherrans hefur stundum verið afdráttarlaust.
Í grein 23. júlí, sem bar fyrirsögnina „Aðildarviðræður eru samningaviðræður“, skrifaði hún:
„Verði niðurstaðan já, opnast dyr að samningaborði. Ekkert annað.“
Á Alþingi 27. apríl gekk hún enn lengra þegar rætt var um fyrra aðildarferli Íslands:
„Það var engin aðlögun sem átti sér stað.“
Hún lýsti ferlinu jafnframt sem samningaviðræðum, „af því að þetta er ekkert annað en það“.
Þessi framsetning er ekki ný. Á Alþingi árið 2011 var rætt um hvort fyrra aðildarferlið væri í raun aðlögunarferli. Þá sagði Þorgerður Katrín:
„Við erum að sjálfsögðu í aðildarviðræðum.“
Og þegar bent var á að um aðlögun að regluverki ESB væri að ræða svaraði hún:
„Ég lít á þetta sem aðildarviðræður.“
Í gegnum árin hefur sami rammi því verið áberandi: Ísland setjist að samningaborði, fái niðurstöðu og þjóðin ákveði síðan hvort hún vilji samþykkja aðild. En opinber gögn ráðherrans sjálfs segja flóknari sögu Í greinargerð með þingsályktunartillögu hennar um þjóðaratkvæðagreiðsluna kemur fram að aðildarviðræður snúist meðal annars um að ný aðildarríki lagi sig að reglum sambandsins. Þar er beinlínis viðurkennt að sú lýsing megi „til sanns vegar færa“. Í skriflegu svari utanríkisráðherra til Alþingis kemur enn fremur fram að verði viðræðum haldið áfram verði unnið að undirbúningi þeirra breytinga sem ráðast þyrfti í vegna aðildar. Þar er jafnvel gert ráð fyrir að ákveðnar breytingar geti átt sér stað samhliða viðræðunum, að höfðu samráði við Alþingi.
Þarna blasir við ákveðin mótsögn.
Út á við er talað um „samningaviðræður“ og sagt að já-atkvæði opni aðeins dyr að samningaborði. Í formlegum gögnum kemur hins vegar fram að ferlið felur í sér yfirferð regluverks ESB, undirbúning breytinga og aðlögun að þeim skilyrðum sem aðild krefst. Stundum er því haldið fram að þetta skipti litlu máli vegna þess að Ísland hafi þegar tekið upp stóran hluta af regluverki ESB í gegnum EES-samninginn. Opinberar tölur gefa þó aðra mynd. Frá 1994 til ársloka 2020 tók Ísland upp um 14,5% þeirra gerða sem ESB samþykkti á sama tímabili. Alþingi hefur sjálft lýst því sem tiltölulega lágu hlutfalli.
Það er því villandi að gefa í skyn að meginhluti aðlögunarinnar sé þegar að baki.
Aðildarviðræður snúast ekki aðeins um hvað Ísland geti fengið frá ESB. Þær snúast einnig um hvað Ísland þarf að samþykkja, innleiða og breyta til að uppfylla skilyrði aðildar. Þjóðin á rétt á að þetta sé sagt skýrt fyrir 29. ágúst.
Ef já-atkvæði leiðir til ferlis þar sem Ísland þarf að taka afstöðu til alls þess regluverks sem fylgir aðild, undirbúa breytingar og aðlaga sig að kröfum sambandsins, þá á að kalla hlutina sínum réttu nöfnum.
Það nægir ekki að segja: „Samningaviðræður. Ekkert annað.“