Bandaríkin, Grænland og Danmörk hafa undirritað nýjan samning um öryggismál á norðurslóðum sem felur meðal annars í sér að Bandaríkin byggja 2 nýjar herstöðvar á Grænlandi. Donald Trump Bandaríkjaforseti, Mette Frederiksen forsætisráðherra Danmerkur og Jens-Frederik Nielsen, formaður grænlensku landsstjórnarinnar, undirrituðu samninginn í New York í dag í tengslum við allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna.
Nýju bandarísku herstöðvarnar verða við Narsarsuaq á Suður-Grænlandi og Mestersvig á austurströndinni. Bandaríkin fá jafnframt heimild til að stækka og endurbæta starfsemi sína í Pituffik Space Base og samningurinn tekur sérstaklega til bandaríska Golden Dome-eldflaugavarnarkerfisins.
Samningurinn er 6 blaðsíður og hefur enga lokadagsetningu. Þar eru 12 meginatriði um framtíð öryggissamstarfs ríkjanna og aukna viðveru NATO á norðurslóðum.
2 nýjar bandarískar herstöðvar
Í samningnum fá Bandaríkin formlega heimild til að koma upp 2 nýjum varnarsvæðum við Narsarsuaq og Mestersvig.
Narsarsuaq gegndi áður mikilvægu hlutverki í hernaðarsögu Bandaríkjanna á Grænlandi. Þar var bandaríska herstöðin Bluie West 1 starfrækt frá 1941 til 1958.
Í Mestersvig er nú stöð undir stjórn danska heimskautahersins, Arktisk Kommando, sem meðal annars er notuð af Sirius-sleðasveitinni.
Bandaríkin reka nú eina herstöð á Grænlandi, Pituffik Space Base á norðvesturhluta landsins. Nýi samningurinn veitir Bandaríkjunum heimild til að nútímavæða og stækka starfsemina þar.
Bandaríkin geta jafnframt óskað eftir því að fleiri varnarsvæði verði síðar sett á laggirnar á Grænlandi og að hernaðaraðgerðir og mannvirki verði aukin. Til þess þarf samþykki bæði danskra og grænlenskra stjórnvalda.
Þetta eru helstu ákvæði samningsins
Samningurinn nær mun lengra en til byggingar nýju herstöðvanna.
Golden Dome-eldflaugavarnarkerfi Bandaríkjanna er sérstaklega tekið inn í nýja varnarsamstarfið. Kerfinu er ætlað að mynda umfangsmikinn varnarskjöld gegn eldflaugaárásum og hafa Bandaríkjamenn gert ráð fyrir búnaði bæði á jörðu niðri og í geimnum.
Gert er ráð fyrir aukinni viðveru NATO á norðurslóðum, fleiri heræfingum og aukinni sameiginlegri upplýsingaöflun.
Bandaríkin geta síðar fengið heimild til að koma upp fleiri varnarsvæðum og auka hernaðarmannvirki sín. Til þess þarf samþykki bæði danskra og grænlenskra stjórnvalda.
Samningurinn setur einnig takmarkanir á fjárfestingar frá ríkjum utan NATO, samstarfsríkja NATO og ESB. Fjárfestar frá slíkum ríkjum eiga ekki að fá að ráðast í fjárfestingar í sérstaklega viðkvæmum greinum ef þær geta ógnað þjóðaröryggi eða almannaöryggi.
Þá er sérstaklega viðurkennt að Grænlendingar séu þjóð samkvæmt alþjóðalögum og eigi rétt til sjálfsákvörðunar.
Verði Grænland síðar sjálfstætt á samningurinn áfram að gilda, að því gefnu að Grænland verði áfram í NATO og taki við þeim réttindum og skyldum sem danska konungsríkið hefur samkvæmt samningnum.
Samningurinn hefur enga lokadagsetningu og verður aðeins breytt með sameiginlegu samþykki aðilanna.
Golden Dome hluti af nýja samningnum
Golden Dome er eitt helsta nýmælið frá varnarsamningi Bandaríkjanna og Danmerkur frá 1951.
Trump hefur ítrekað rætt um uppbyggingu kerfisins, sem á að verja Bandaríkin gegn eldflaugaárásum. Um er að ræða umfangsmikið varnarkerfi þar sem gert hefur verið ráð fyrir skynjurum og öðrum búnaði bæði á landi og í geimnum.
Grænland gegnir mikilvægu hlutverki í slíkum vörnum vegna legu landsins milli Norður-Ameríku, Evrópu og norðurslóða.
Nýi samningurinn færir þannig bandaríska hernaðaruppbyggingu á Grænlandi út fyrir núverandi starfsemi í Pituffik og inn í framtíðaráform Bandaríkjanna um eldflaugavarnir.
Grænland heldur sjálfsákvörðunarrétti
Í samningnum er fullveldi og friðhelgi yfirráðasvæðis danska konungsríkisins áréttað. Jafnframt er viðurkennt að Grænlendingar séu þjóð samkvæmt alþjóðalögum og eigi rétt til sjálfsákvörðunar.
Ákvæðið vekur sérstaka athygli í ljósi fyrri yfirlýsinga Trump um að Bandaríkin vildu eignast Grænland.
Með undirskrift sinni hefur Trump nú samþykkt samning þar sem réttur Grænlendinga til að ákveða eigin framtíð er sérstaklega viðurkenndur.
Gildir áfram verði Grænland sjálfstætt
Samningurinn tekur sérstaklega á því hvað gerist ákveði Grænland síðar að verða sjálfstætt ríki.
Í því tilviki eiga dönsk og grænlensk stjórnvöld að tryggja að sjálfstætt Grænland skuldbindi sig til að vera áfram í NATO, eftir atvikum með því að sækja formlega um aðild.
Sjálfstætt Grænland á jafnframt að taka við þeim réttindum og skyldum danska konungsríkisins sem leiða af samningnum.
Bandaríska varnarsamstarfið á Grænlandi myndi því ekki falla niður þótt Grænland yfirgæfi danska konungsríkið.
Takmarkanir á erlendum fjárfestingum
Í 10. lið samningsins eru sett skýr mörk varðandi fjárfestingar frá ríkjum utan NATO, samstarfsríkja NATO og ESB.
Fjárfestar frá ríkjum sem falla utan þess hóps eiga ekki að fá að ráðast í fjárfestingar í sérstaklega viðkvæmum greinum ef þær geta skapað hættu fyrir þjóðaröryggi eða almannaöryggi.
Ákvæðið getur haft verulega þýðingu vegna alþjóðlegs áhuga á náttúruauðlindum Grænlands og hernaðarlegrar legu landsins.
„Sigur fyrir alla 3“
Trump sagði við undirritunina að samningurinn væri góður fyrir Bandaríkin, Evrópu og Grænland og sagðist hlakka til samstarfsins við íbúa Danmerkur og Grænlands.
Frederiksen sagði samninginn góðan fyrir Bandaríkin, Grænland og NATO og þar með einnig Evrópu. Hún tók undir með Trump að koma yrði í veg fyrir að andstæðingar kæmust of nálægt Grænlandi.
Jens-Frederik Nielsen sagði öryggispólitískt landslag á norðurslóðum vera að breytast.
„Öryggi ykkar er okkar öryggi. Okkar öryggi er ykkar öryggi,“ sagði Nielsen og lýsti samningnum sem sigri fyrir alla 3 aðila.
Trump var að lokinni undirritun spurður hvort bandarískt eignarhald á Grænlandi væri nú endanlega af borðinu. Hann svaraði þeirri spurningu ekki og yfirgaf athöfnina án þess að svara spurningum fjölmiðla.