Júlíus Valsson skrifar:
Stúdentahreyfing í Serbíu gæti valdið straumhvörfum í stjórnmálum landsins í þingkosningum sunnudaginn 25. október. Aleksandar Vučić, sem sagði af sér forsetaembætti í september og sækist nú eftir forsætisráðherrastólnum, stendur frammi fyrir öflugri áskorun en áður eftir nær tveggja ára mótmæli gegn spillingu og samþjöppun valds. Serbneski framfaraflokkurinn, SNS, hefur verið við völd allt frá 2012.
Upphaf mótmælanna má rekja til þess þegar skyggni við járnbrautarstöðina í Novi Sad hrundi í nóvember 2024. Sextán manns létust. Grunsemdir um spillingu við framkvæmdirnar og kröfur um að ábyrgðarmenn yrðu dregnir til saka urðu kveikjan að víðtækri hreyfingu sem hefur síðan fært baráttuna af götunum inn á vettvang kosninga.
Stúdentahreyfingin býður fram lista með 250 frambjóðendum, meðal annars háskólakennurum, leikurum og bændum. Skipulögð heimsóknaherferð um landið og friðsamlegar göngur hafa hjálpað henni að ná út fyrir hefðbundinn hóp stjórnarandstæðinga. Könnun sem Reuters greindi frá 21. október sýndi 44,5% stuðning við stúdentalistann og 42,7% við SNS. Aðrar mælingar hafa gefið mismunandi niðurstöður og úrslitin eru óviss.
Ásakanir um ógnanir og eftirlit
Kosningabaráttan hefur einkennst af ásökunum um þrýsting á stjórnarandstæðinga. Aðgerðasinnar og blaðamenn hafa lýst handtökum, barsmíðum og hótunum. Mannréttinda- og tæknisamtök hafa jafnframt greint frá njósnahugbúnaði sem beint hefur verið gegn gagnrýnendum stjórnvalda. Stjórnvöld hafna ásökunum um kúgun og spillingu.
Þjóðernishyggja hefur einnig sett svip á aðdraganda kosninganna. Útför Ratko Mladić í Belgrad í september vakti hörð viðbrögð erlendis. Mladić hafði verið dæmdur fyrir þjóðarmorð og önnur voðaverk í Bosníustríðinu. Serbneska ríkið flutti lík hans heim með stjórnarflugvél og íslandsvinurinn Marta Kos, stækkunarstjóri Evrópusambandsins, frestaði heimsókn til landsins vegna þess sem hún taldi vera upphafningu stríðsglæpamanns.
Misha Glenny, fyrrverandi fréttaritari Guardian og BBC, telur að með umgjörð útfararinnar hafi Vučić leitast við að styrkja stöðu sína meðal þjóðernissinna. Það er mat greinahöfundarins á pólitískum tilgangi viðburðarins.
Evrópa fylgist með
Glenny telur sigur stúdentalistans geta opnað leið að hraðari aðlögun Serbíu að Evrópusambandinu. Hann bendir jafnframt á öryggishagsmuni Breta og annarra Evrópuríkja á Balkanskaga, þar sem Rússar geti beitt áhrifum sínum. Stúdentar og stuðningsmenn þeirra hafi þó orðið fyrir vonbrigðum með viðbrögð ESB við lýðræðisbaráttu þeirra.
Óvarlegt er þó að túlka kosningarnar sem einfalt val milli Brussel og Moskvu. Samkvæmt Financial Times styður stúdentahreyfingin landhelgi Úkraínu en er jafnframt andvíg refsiaðgerðum Vesturlanda gegn Rússlandi. Megináherslan er á ábyrgð stjórnvalda og baráttu gegn spillingu. Kosningarnar munu reyna á hvort víðtæk almenningshreyfing geti breytt þeirri kröfu í raunveruleg valdaskipti.