Júlíus Valsson skrifar:
Eftir því sem þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið nálgast, verður æ ljósara að utanríkisráðherra leitar nú stuðnings úr óvæntum áttum. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir virðist leggja sérstaka áherslu á að fá erlenda stjórnmálamenn til landsins til að styrkja málstað sinn fyrir ESB-aðild, jafnvel þótt þeir séu sjálfir umdeildir og standi höllum fæti í eigin heimalandi.
Heimsókn Beate Meinl-Reisinger
Heimsókn Beate Meinl-Reisinger, utanríkisráðherra Austurríkis, er skýrt dæmi um þetta. Hún er formaður hins frjálslynda og eindregið ESB-sinnaða NEOS-flokks, sem hefur afar takmarkað fylgi í austurrískum stjórnmálum (svipað fylgi og Viðreisn). Þrátt fyrir það er henni nú stillt upp sem verðugum bandamanni íslenskra ESB-sinna. Þegar betur er að gáð vaknar sú spurning hvort slík heimsókn styrki málstað Þorgerðar eða afhjúpi fremur hversu langt hún er tilbúin að ganga í leit að erlendum stuðningi.
Orðspor Heimsóknar Beate Meinl-Reisinger í Austurríki
Meinl-Reisinger hefur sætt harðri gagnrýni í Austurríki, ekki síst vegna afstöðu sinnar til hlutleysis landsins. Hlutleysi Austurríkis er djúpstætt pólitískt og þjóðlegt grundvallaratriði, en hún hefur sett fram sjónarmið sem margir telja ganga gegn þeirri hefð. Ummæli hennar um að Austurríki hafi aldrei verið pólitískt hlutlaust vöktu hörð viðbrögð, enda benda kannanir til þess að mikill meirihluti Austurríkismanna vilji halda í hlutleysi landsins. Þar liggur stærsti pólitíski veikleiki hennar: hún talar máli evrópskrar varnarsamvinnu og harðrar Brussel-línu í landi þar sem stór hluti almennings vill ekki hverfa frá hlutleysishugsjóninni.
Gagnrýnendur hennar hafa einnig sakað hana um að ganga of langt í stuðningi við evrópska varnarmálastefnu, aukinn vopnabúnað og hernaðarlega stefnumótun ESB. Í þessu ljósi er athyglisvert að Þorgerður Katrín skuli velja einmitt slíkan stjórnmálamann sem táknrænan samherja í íslenskri umræðu um Evrópusambandið. Ísland er herlaust lýðveldi með eigin stjórnarskrárhefð og viðkvæma umræðu um fullveldi. Að sækja sér pólitískt skjól til ráðherra sem sjálf hefur verið gagnrýnd fyrir að ganga gegn hlutleysissjónarmiðum eigin þjóðar er varla merki um sterka stöðu.
Meinl-Reisinger hefur einnig lent í erfiðum málum utan umræðunnar um hlutleysi. Afstaða hennar til mála í Mið-Austurlöndum hefur sætt gagnrýni, meðal annars af hálfu ísraelskra stjórnvalda. Hún hefur hafnað slíkri gagnrýni harðlega, en málið sýnir þó að hún er ekki sá sameinandi og óumdeildi stjórnmálamaður sem íslenskir ESB-sinnar virðast vilja láta að henni sé.
Þá hefur hún sætt ásökunum um tvöfeldni við val á embættismönnum. NEOS hefur lengi byggt málflutning sinn á gagnrýni á pólitíska bitlinga, flokkspólitíska fyrirgreiðslu og skort á faglegu gagnsæi. Þegar Meinl-Reisinger sjálf er síðan gagnrýnd fyrir skipanir og tilnefningar sem tengjast eigin pólitísku baklandi verður veikleikinn augljós. Það sem flokkurinn gagnrýndi hjá öðrum virðist ekki endilega jafn óásættanlegt þegar hann kemst sjálfur nær valdinu.
Einnig hefur hún sætt gagnrýni fyrir forgangsröðun fjármuna í utanríkismálum, meðal annars vegna stuðnings við Úkraínu og Sýrland, auk alþjóðlegra framboða Austurríkis, á sama tíma og staða ríkisfjármála er þröng. Slík gagnrýni er kunnugleg víða í Evrópu: almenningur spyr hvers vegna fjármunir renni út fyrir landsteinana á sama tíma og eigin samfélög glíma við verðbólgu, húsnæðisvanda, álag á innviði og vaxandi óánægju með stjórnmálakerfið. Kunnugleg umræða.
Innri vandræði NEOS bæta ekki úr skák. Flokkurinn hefur sætt gagnrýni fyrir að eiga í sjálfsmyndarkreppu í utanríkismálum og fyrir að þola illa opinbera umræðu um viðkvæm mál, svo sem NATO og öryggisstefnu. Það veikir stöðu Meinl-Reisinger enn frekar að hún virðist ekki aðeins vera umdeild utan flokksins, heldur einnig tákn um spennu innan eigin stjórnmálahreyfingar.
Pólitískar glansmyndir Þorgerðar Katrínar af ESB
Þetta mál snýst því ekki aðeins um eina heimsókn erlends ráðherra til Íslands. Hún varpar ljósi á pólitíska aðferðafræði Þorgerðar Katrínar. Þegar íslenskir kjósendur eiga að taka afstöðu til þess hvort hefja eigi aðildarviðræður við Evrópusambandið, er reynt að draga upp glansmynd af alþjóðlegum stuðningi. Í því skyni eru erlendir ESB-sinnar kallaðir til, þótt þeir eigi sjálfir í pólitískum vandræðum heima fyrir. Þeir eru kynntir sem fyrirmyndir eða bandamenn, þótt málstaður þeirra njóti ekki endilega trausts meirihluta í eigin heimalöndum.
Málstaður sem þarf að styðja sig við slíka táknmyndapólitík stendur veikum fótum. Ef ESB-aðild er raunverulega svo augljóslega í þágu Íslands, hvers vegna þarf þá að sækja siðferðilegan og pólitískan stuðning til erlendra ráðherra sem sjálfir eru sakaðir um að ganga gegn þjóðlegum grundvallarsjónarmiðum í eigin landi?
Íslendingar eiga ekki að láta heillast af sviðsettum heimsóknum eða innfluttum áróðri. Austurríki er þegar í Evrópusambandinu. Ísland er það ekki. Austurríki glímir við eigin átök um hlutleysi, varnarmál, ESB-stefnu og þjóðarvilja. Þau átök ættu að vera Íslendingum víti til varnaðar en ekki fyrirmynd.
Íslendingar trúa ekki hverju sem er
Þorgerður Katrín má auðvitað hitta erlenda ráðherra og ræða Evrópumál. Þegar slíkum heimsóknum er hins vegar stillt upp sem stuðningi við íslenska ESB-vegferð þarf almenningur að spyrja gagnrýninna spurninga: Hverjir eru þessir svokölluðu bandamenn hennar? Hvers vegna eru þeir valdir? Hvaða hagsmunum þjóna þeir? Hvers vegna telja íslenskir ESB-sinnar að stjórnmálamenn sem njóta takmarkaðs trausts í eigin landi muni geta sannfært Íslendinga um að fullveldi þeirra sé best komið í höndum Brussel?
Þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi á ekki að ráðast af heimsóknum erlendra ESB-ráðherra, hversu vel sem þær kunna að vera sviðsettar. Hún á að ráðast af hagsmunum Íslands, stjórnarskrá lýðveldisins og rétti þjóðarinnar til að ráða eigin málum.
Segjum skýrt NEI þann 29. ágúst og stöndum vörð um Ísland.
Höfundur er læknir og fullveldissinni