Þýskaland, Frakkland og að minnsta kosti sex önnur aðildarríki Evrópusambandsins hafa lýst andstöðu við að Kanada verði skilgreint sem aukaaðili að sambandinu. Hugmyndin kom frá Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar ESB, sem kynnti hana í stefnuræðu sinni í september án þess að hafa áður haft samráð við ríkisstjórnir aðildarríkjanna. Ágreiningurinn hefur nú orðið eitt helsta álitamálið í undirbúningi leiðtogafundar Evrópusambandsins og Kanada sem fram fer í Montreal dagana 29. og 30. október. Þetta kemur fram í umfjöllun Politico.
Samkvæmt upplýsingum sex stjórnarerindreka og tveggja embættismanna Evrópusambandsins, sem ræddu við Politico, snýst ágreiningurinn fyrst og fremst um hugtakið aukaaðild en ekki markmiðið um aukið samstarf við Kanada. Þýskaland hefur gengið lengst í að krefjast þess að hugtakið verði fjarlægt úr drögum að sameiginlegri yfirlýsingu ríkjanna, en Frakkland, Ítalía og Belgía hafa einnig lýst efasemdum um orðalagið.
Von der Leyen kynnti hugmyndina án samráðs við aðildarríkin
Ursula von der Leyen kynnti hugmyndina um aukaaðild Kanada að Evrópusambandinu í árlegri stefnuræðu sinni fyrir um fimm vikum.
Tillagan kom bæði kanadískum stjórnvöldum og ríkisstjórnum aðildarríkja ESB á óvart, enda hafði ekki verið samið um hvað slík aðild ætti að fela í sér.
Samkvæmt stjórnarerindrekum sem koma að viðræðunum telja nokkur aðildarríki að fyrst hefði þurft að skilgreina réttindi, skyldur og umfang aukaaðildarinnar áður en hugmyndin var kynnt opinberlega.
„Við höfum sannarlega sett vagninn fyrir framan hestinn,“ sagði einn stjórnarerindrekanna. „Við erum að tilkynna eitthvað og reyna síðan að finna út hvernig eigi að útfæra það.“
Tveir stjórnarerindrekar sögðu jafnframt að ríkisstjórnir nokkurra aðildarríkja væru ósáttar við að von der Leyen hefði kynnt hugmyndina án þess að ráðfæra sig fyrst við þær.
Þýskaland vill að hugtakið verði fjarlægt
Þýskaland hefur samkvæmt fimm stjórnarerindrekum beitt sér sérstaklega fyrir því að hugtakið aukaaðild verði ekki notað í sameiginlegri yfirlýsingu Evrópusambandsins og Kanada.
Frakkland, Ítalía og Belgía hafa einnig lýst efasemdum, en andstaðan beinist ekki að auknu samstarfi við Kanada heldur því hvaða pólitísku og lagalegu merkingu hugtakið kunni að hafa.
Bernd Lange, formaður viðskiptanefndar Evrópuþingsins, segir að sambandið vilji eiga mjög náið samstarf við Kanada en að hann myndi sjálfur forðast að nota hugtakið aukaaðild.
Hann bendir á að það geti valdið ruglingi við önnur samstarfsform Evrópusambandsins, meðal annars sérstaka samstarfssamninga sem sambandið hefur gert við önnur ríki.
Fulltrúi fastanefndar Þýskalands hjá ESB vildi ekki tjá sig um málið.
Kanada getur ekki orðið fullgildur aðili að ESB
Hugmyndin um aukaaðild er meðal annars hugsuð til að skilgreina samband Kanada og Evrópusambandsins sem nánara samstarf en sambandið á almennt við ríki utan þess.
Kanada getur hins vegar ekki orðið fullgildur aðili að Evrópusambandinu samkvæmt núgildandi stofnsáttmálum þess, þar sem aðild er bundin við evrópsk ríki.
Aukaaðildinni er því ekki ætlað að fela í sér hefðbundna aðild að sambandinu eða sömu réttindi og skyldur og aðildarríki þess hafa.
Samstarfið yrði einnig frábrugðið þeim samningum sem Evrópusambandið hefur gert við Bretland, Sviss og ríki Evrópska efnahagssvæðisins.
Þeir samningar snúast að verulegu leyti um aðgang að innri markaði Evrópusambandsins og þeim fjórfrelsisreglum sem þar gilda.
Kanada hefur ekki óskað eftir sambærilegu fyrirkomulagi og er hugmyndin þess í stað að skilgreina ákveðin samstarfssvið sem gætu tengt landið nánar við ESB.
Sex samstarfssvið til skoðunar
Samkvæmt áformunum verður hafin vinna á sex forgangssviðum eftir leiðtogafundinn í Montreal.
Gert er ráð fyrir að árangur samstarfsins verði metinn eftir sex mánuði og síðan fari fram ítarlegri úttekt að ári liðnu á næsta leiðtogafundi Evrópusambandsins og Kanada, sem haldinn verður í Evrópu.
Meðal þeirra verkefna sem koma til skoðunar er full þátttaka Kanada í rannsóknar- og nýsköpunaráætluninni Horizon Europe og mennta- og skiptinámsáætluninni Erasmus.
Einnig er rætt um samstarf við lagningu neðansjávarstrengja, sameiginlega birgðasöfnun mikilvægra hráefna og mögulegar fjárfestingar lífeyrissjóða.
Ef Kanada nær þeim markmiðum sem sett verða fyrir samstarfið gæti landið orðið fyrsti aukaaðili Evrópusambandsins samkvæmt þeirri hugmynd sem nú er til umræðu.
Einn stjórnarerindreki lýsti fyrirkomulaginu sem tilraun og sagði jafnframt að Kanada kynni að verða eina ríkið sem nokkurn tíma fengi slíka stöðu.
Kanada vill draga úr efnahagslegri háð sinni við Bandaríkin
Áformin um nánara samstarf við Evrópusambandið tengjast einnig breytingum á stöðu Kanada gagnvart Bandaríkjunum.
Kanadískt efnahagslíf hefur lengi reitt sig að verulegu leyti á viðskipti við Bandaríkin, en tollahækkanir og pólitískur þrýstingur frá Washington hafa aukið áhyggjur af þeirri stöðu.
Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, hefur lagt áherslu á að auka fjölbreytni í utanríkisviðskiptum landsins og nútímavæða innviði þess.
Þar á meðal eru orkumannvirki og flutningskerfi sem hafa að miklu leyti verið byggð upp með tengingar við Bandaríkin í huga.
Fyrir Evrópusambandið er nánara samstarf við Kanada hluti af viðleitni til að styrkja alþjóðleg tengsl sín á sama tíma og sambandið stendur frammi fyrir auknum þrýstingi frá Bandaríkjunum, Kína og Rússlandi.
Ágreiningur einnig um samstarf á sviði kjarnorku
Hugtakið aukaaðild er ekki eina ágreiningsefnið í viðræðunum um sameiginlega yfirlýsingu ESB og Kanada.
Einnig hefur komið upp ágreiningur um hversu langt eigi að ganga í samstarfi á sviði orkumála, sérstaklega varðandi kjarnorku.
Austurríki hefur lagst gegn því að í yfirlýsingunni verði sérstaklega fjallað um aukið samstarf á sviði kjarnorku.
Frakkland, Rúmenía, Slóvakía og fleiri aðildarríki vilja hins vegar að slíkt samstarf verði hluti af samkomulaginu.
Ágreiningurinn endurspeglar ólíka afstöðu aðildarríkjanna til kjarnorku og hlutverks hennar í framtíðarorkukerfi Evrópu.
Ákvörðun um orðalagið enn óútkljáð
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hyggst halda áfram viðræðum við þau aðildarríki sem hafa lýst efasemdum um hugmyndina.
Embættismaður framkvæmdastjórnarinnar sagði að áhyggjurnar kynnu að stafa af því að ríkin hefðu enn ekki fengið nægilega skýra mynd af því hvað aukaaðildin ætti að fela í sér.
Hann lagði áherslu á að enginn grundvallarágreiningur væri um mikilvægi þess að styrkja samstarf við Kanada á sviði efnahagsmála, varnarmála og alþjóðasamskipta.
„Það sem skiptir máli er hvað við gerum, ekki hvað við köllum það,“ sagði embættismaðurinn.
Drög að sameiginlegri yfirlýsingu eru enn í vinnslu og munu sendiherrar aðildarríkja ESB ræða þau að nýju í dag.
Leiðtogafundurinn í Montreal fer síðan fram dagana 29. og 30. október, en enn er óljóst hvort hugtakið aukaaðild verði hluti af lokayfirlýsingunni eða hvort aðildarríkin nái samkomulagi um annað orðalag.