Júlíus Valsson skrifar:
Ullariðnaðurinn á Íslandi er ekki eingöngu atvinnugrein. Hann er hluti af sjálfsmynd þjóðarinnar og tengist sveitum landsins, handverki og þeirri sérstöðu sem íslenskar afurðir hafa á alþjóðlegum mörkuðum. Þessi staða er þó ekki sjálfgefin. Hún byggist á því að virðiskeðjan, frá bónda til fullunninnar vöru, haldist innanlands og að greinin njóti svigrúms til að starfa á eigin forsendum. Reynslan í öðrum Evrópuríkjum sýnir hins vegar að þetta jafnvægi getur raskast.
Portúgal – víti til varnaðar
Ullariðnaðurinn í Portúgal, sem eitt sinn var burðarás í atvinnulífi landsins, stendur nú frammi fyrir viðvarandi samdrætti. Á síðustu áratugum hefur greinin veikst verulega og í dag er staðan sú að hluti ullar er einfaldlega urðaður eða brenndur þar sem vinnsla er ekki lengur arðbær. Samhliða þessari þróun hefur innlend vinnsla nánast lagst af, meðal annars vegna lokunar lykilvinnslustöðva sem áður héldu uppi virðiskeðjunni.
Áhrif regluverks ESB
Þótt alþjóðleg samkeppni og tilkoma gervitrefja hafi lagt grunn að þessari þróun er sífellt oftar bent á að regluverk Evrópusambandsins hafi aukið vandann og gert hefðbundnum framleiðendum erfiðara fyrir.
Strangar kröfur samkvæmt REACH-reglugerðinni og öðrum umhverfisreglum gera ullarvinnslu, sérstaklega þvott og litun, mjög kostnaðarsama. Fyrirtæki þurfa nú að fjárfesta í kostnaðarsömum hreinsibúnaði og uppfylla flókin skilyrði varðandi losun og efnanotkun. Fyrir stór alþjóðleg fyrirtæki kann slíkt að vera viðráðanlegt, en fyrir smærri portúgalskar verksmiðjur hefur það reynst mörgum ofviða. Afleiðingin er sú að vinnsla hefur annaðhvort lagst af eða verið flutt úr landi.
Kröfur um rekjanleika og dýravelferð samkvæmt dýravelferðarlöggjöf Evrópusambandsins hafa aukið stjórnsýslubyrði sauðfjárbænda. Þótt markmiðin séu réttmæt fela þau í sér aukinn kostnað og aukna skriffinnsku, sem leggst þyngst á smábændur. Í landi þar sem ull er oft einungis aukaafurð kjöt- og mjólkurframleiðslu getur slíkt verið næg ástæða til að hætta að leggja rækt við ullina sjálfa.
Þá bætast við nýjar og yfirvofandi kröfur, svo sem stafrænt vörupassakerfi (Digital Product Passport), sem krefjast ítarlegrar skráningar á uppruna, framleiðsluferli og umhverfisáhrifum hverrar vöru. Slíkar kröfur kalla á stafræna innviði og skipulag sem margir smærri framleiðendur ráða ekki við.
Einnig hafa reglur á borð við rammatilskipun um úrgang (Waste Framework Directive) haft óbein áhrif. Þegar verðmæti ullar er lágt getur kostnaður við meðhöndlun, geymslu og flutning samkvæmt reglum orðið meiri en verðmætið sjálft. Í slíkum tilvikum telst ull ekki lengur hráefni heldur vandamál.
Þegar allt þetta er tekið saman blasir við mynd af iðnaði sem hefur sætt sívaxandi þrýstingi. Reglugerðir ESB hafa ekki einar og sér skapað vandann en þær hafa gert hefðbundna lágvirðisframleiðslu sífellt erfiðari. Þær henta betur stórum, samþættum og vel fjármögnuðum framleiðendum en smærri og dreifðum aðilum.
Niðurstaðan er sú að ullariðnaðurinn í Portúgal stendur nú á tímamótum. Án róttækrar aðlögunar að nýju regluumhverfi ESB eða breytinga á því er hætt við að þessi gamalgróna atvinnugrein haldi áfram að hörfa. Það er kaldhæðnislegt að á sama tíma og Evrópa leggur áherslu á sjálfbærni og náttúruleg hráefni skuli ull, ein sjálfbærasta trefjategund sem til er, eiga undir högg að sækja innan eigin regluverks.
Ísland – Áhrif ESB aðildar
Ef Ísland gengi í Evrópusambandið myndi ullariðnaðurinn lúta sama regluumhverfi og í Portúgal. Þá yrði ekki lengur spurning um hvort aðlögun ætti sér stað heldur hversu hröð hún yrði og hverjir stæðust hana. Áhrifin gætu orðið þau að ullarvinnsla flyttist í auknum mæli úr landi og smærri aðilar hyrfu af markaði. Einnig myndi greinin samþjappast í færri og stærri einingar. Þetta er ekki tilgáta heldur þróun sem þegar hefur átt sér stað víða í Evrópu.
Spurningin er:
Viljum við ráða landbúnaði okkar sjálf eða fela yfirstjórn hans yfirþjóðlegu valdi í Brussel, með þeim afleiðingum sem því fylgja?