Ursula von der Leyen forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins boðaði umfangsmiklar breytingar á stefnu sambandsins í árlegri ræðu sinni um stöðu sambandsins á Evrópuþinginu í Strassborg í morgun. Hún vill að Evrópa verði sjálfstæðari í efnahags-, orku-, öryggis- og varnarmálum, boðaði nýtt evrópskt öryggisráð, sérstakt neyðaröryggiskerfi ESB, hertar aðgerðir á ytri landamærum sambandsins og nýjar reglur um samfélagsmiðlanotkun barna. Þá lagði hún til að Kanada yrði fyrsta ríkið til að fá nýja stöðu sem aukaaðili að Evrópusambandinu.
Von der Leyen lýsti alþjóðlegu umhverfi sem sífellt fjandsamlegra og sagði gamla forsendur og tengsl vera að gliðna. Evrópa þyrfti því að geta staðið meira á eigin fótum og haft bolmagn til að bregðast við án þess að vera háð öðrum ríkjum. Hún sagði örlög Evrópu verða að vera í höndum Evrópubúa sjálfra.
Vill opna dyrnar fyrir Kanada
Ein stærsta pólitíska yfirlýsing ræðunnar sneri að Kanada. Mark Carney forsætisráðherra Kanada var viðstaddur ræðuna og von der Leyen lagði til að samband ESB og Kanada yrði fært á áður óþekkt stig.
Hún boðaði nýtt „Alliance for the Future“ milli ESB og Kanada sem ætti að mynda sameiginlegt svæði fyrir hagsæld og efnahagslegt öryggi. Samstarfið ætti meðal annars að ná til framleiðslu, tækni, varnariðnaðar, norðurslóða, orkumála, mikilvægra hráefna, rafhlaðna, gervigreindar, skammtatækni, netöryggis og efnahagslegs öryggis.
Von der Leyen gekk síðan lengra og sagðist vilja vinna með Carney að því að opna dyrnar fyrir Kanada sem fyrsta „associate member“ Evrópusambandsins. Ekki liggur enn fyrir nákvæmlega hvaða réttindi eða skyldur slík staða myndi fela í sér.
Reuters greinir frá því að tillagan marki verulega stefnubreytingu þótt útfærslan sé enn óljós. Kanada hefur sjálft lagt áherslu á nánara og sérstakt samband við ESB en ekki fulla aðild að sambandinu.
Nýtt öryggisráð og „4. grein“ Evrópu
Von der Leyen boðaði jafnframt umfangsmiklar breytingar á öryggiskerfi Evrópu. Hún vísaði til netárása, skemmdarverka, íkveikja og drónaatvika og sagði svokallaðar blendingsógnir sífellt minna „blending“ og sífellt minna aðeins „ógnir“.
Framkvæmdastjórnin ætlar ásamt æðsta fulltrúa ESB í utanríkis- og öryggismálum að leggja fram nýja evrópska öryggisstefnu.
Von der Leyen sagði núverandi stofnanir og ákvarðanatöku hafa verið hannaðar fyrir annan heim og velti upp hvort kerfið væri enn hæft til að takast á við breytt öryggisumhverfi. Hún lagði til sérstakt neyðaröryggiskerfi sem hún líkti við eigin „4. grein“ Evrópu.
Samkvæmt hugmyndinni gæti eitt aðildarríki virkjað kerfið og þá yrðu öll aðildarríkin kölluð saman til að samræma viðbrögð, draga úr áhrifum atburðar og koma í veg fyrir frekari stigmögnun.
Von der Leyen vill einnig stofna sérstakt European Security Council, evrópskt öryggisráð. Þar yrðu ekki aðeins ESB-ríki heldur gætu ríki á borð við Kanada, Noreg, Úkraínu og Bretland komið að samstarfinu.
Meiri sameiginleg varnargeta Evrópu
Varnarmál skipuðu stóran sess í ræðunni. Von der Leyen sagði útgjöld til varnarmála í Evrópu hafa aukist um nær 80% á síðustu 5 árum.
Hún vill nú færa sameiginleg varnarkaup og uppbyggingu hernaðargetu á næsta stig. Sérstök áhersla verður lögð á loft- og eldflaugavarnir, herflutninga, eldsneytisáfyllingar í lofti, geimgetu og netvarnir.
Hún tilkynnti jafnframt nýtt „European Instrument for Strategic Enablers“ sem ætti að vera að fullu samræmt NATO. Markmiðið væri að byggja upp þá sameiginlegu getu sem einstök Evrópuríki hefðu ekki nægilega stærð til að þróa ein.
Aukinn stuðningur við Úkraínu og hert framkvæmd refsiaðgerða
Von der Leyen hét sterkasta stuðningi ESB til þessa við Úkraínu yfir komandi vetur. Hún boðaði aukna mannúðaraðstoð og stuðning við rafmagns- og hitakerfi landsins.
ESB hefur jafnframt samþykkt kaup á bandarískum Patriot-loftvarnaflaugum fyrir Úkraínu en von der Leyen sagði Evrópu þurfa að draga úr því að treysta á einn birgi.
Þess vegna vill framkvæmdastjórnin þróa ódýrara og einingaskipt eldflaugavarnarkerfi með Úkraínu. Þar nefndi hún sérstaklega verkefnið Freya sem á að sameina reynslu og nýsköpun Úkraínumanna úr stríðinu við evrópska tækni- og framleiðslugetu.
Hún boðaði einnig aukinn þrýsting á Rússland en lagði áherslu á að ekki væri endilega þörf á sífellt nýjum refsiaðgerðum. Mikilvægara væri að framfylgja þeim sem þegar væru í gildi og loka leiðum sem Rússar notuðu til að komast hjá þeim.
Viðskiptahallinn við Kína einn milljarður evra á dag
Kína fékk einnig harða umfjöllun í ræðunni. Von der Leyen sagði viðskiptahalla ESB gagnvart Kína nú nema 1 milljarði evra á dag og kallaði stöðuna ósjálfbæra.
Hún sagði það sem stundum væri kallað annað „Kína-áfallið“ ekki vera yfirvofandi heldur þegar hafið. Áhrif þess sæjust í samfélögum og verksmiðjum víða um Evrópu og stuðluðu að afiðnvæðingu í hefðbundnum iðnaðarhéruðum.
ESB ætti áfram í viðræðum við Kína um að koma meira jafnvægi á viðskiptin en von der Leyen sagði að viðræðurnar yrðu nú að skila árangri. Sambandið væri tilbúið að nota öll þau úrræði sem það hefði yfir að ráða.
Hún vakti einnig athygli á hráefnaháð Evrópu. ESB væri meira en 80% háð Kína varðandi mörg mikilvæg hráefni og hlutfallið næði 90% þegar kæmi að sumum sjaldgæfum jarðefnum.
Til að draga úr þessari áhættu ætlar framkvæmdastjórnin að stofna nýtt evrópskt félag um mikilvæg hráefni. Það á að tryggja öflun og birgðasöfnun hráefna fyrir meðal annars rafbíla, örflögur, rafhlöður, hreina tækni og varnariðnað.
Vill gera framtíð Evrópu rafvædda
Orkumál tengdi von der Leyen beint við sjálfstæði Evrópu. Hún sagði sambandið ekki geta verið áfram iðnaðarveldi ef orkuverð væri varanlega of hátt.
Hún sagði lokun Hormuz-sunds hafa undirstrikað hættuna sem fylgdi áframhaldandi háði Evrópu á innfluttu jarðefnaeldsneyti. Frá upphafi þeirra átaka hefði innflutt jarðefnaeldsneyti kostað Evrópu 90 milljarða evra til viðbótar án þess að meira magn orku hefði fengist fyrir peningana.
Framkvæmdastjórnin vill því tvöfalda hlut rafmagns í orkunotkun fyrir 2040. Von der Leyen sagði að með því mætti lækka árlegan innflutningskostnað jarðefnaeldsneytis um 260 milljarða evra.
Hún nefndi bæði endurnýjanlega orkugjafa og kjarnorku sem hluta lausnarinnar og lagði áherslu á tæknilegt hlutleysi.
Bann við samfélagsmiðlum fyrir börn yngri en 13 ára
Ein róttækasta tillaga ræðunnar snýr að samfélagsmiðlum barna.
Framkvæmdastjórnin ætlar á morgun að leggja fram EU KIDS ACT. Samkvæmt því verða samfélagsmiðlar bannaðir börnum yngri en 13 ára og börn yngri en 15 ára mega ekki hafa eigin persónulega reikninga.
Börn á aldrinum 13 til 15 ára gætu aðeins notað svokallaða smáreikninga sem foreldrar stofna og hafa eftirlit með. Þeir yrðu með takmarkaða virkni og tímamörk. Fyrir 15 til 18 ára yrði gerð krafa um sérstaka örugga hönnun samfélagsmiðla.
Von der Leyen sagði jafnframt að sönnunarbyrðinni yrði snúið við. Tæknifyrirtækin sjálf þyrftu að sýna fram á að þjónusta þeirra væri örugg fyrir börn.
Hún boðaði einnig víðtækari Digital Fairness Act í haust sem ætti meðal annars að taka á ávanabindandi hönnun stafrænnar þjónustu.
Vill hægja á þróun öflugustu gervigreindarinnar
Gervigreind var annað stórt mál ræðunnar. Von der Leyen lýsti sér sem bjartsýnni á möguleika tækninnar en varaði jafnframt við hröðum framförum öflugustu gervigreindarlíkana.
Hún sagði væntanleg líkön geta gert tölvuinnbrot möguleg á áður óþekktum mælikvarða og varaði við sjálfbætandi gervigreindarlíkönum.
Hún sagðist ætla að kalla helstu fyrirtæki sem þróa öflugustu gervigreindarlíkönin til viðræðna um hvernig hægt væri að hægja á þróun þeirra og stjórna áhættunni.
ESB ætlar jafnframt að auka eigin reiknigetu verulega og fjárfesta í evrópskum gervigreindarfyrirtækjum. Sérstök áhersla verður lögð á notkun gervigreindar í heilbrigðisþjónustu, samgöngum, matvælaframleiðslu, hátækniframleiðslu, varnarmálum og geimstarfsemi.
Neyðarkerfi vegna mikils straums fólks að landamærunum
Von der Leyen boðaði einnig nýja stefnu vegna ólöglegra fólksflutninga.
Hún sagði ólöglegum komum til ESB hafa fækkað um 55% á síðustu 2 árum og um 35% til viðbótar á þessu ári. Atburðir sumarsins hefðu þó sýnt að sambandið þyrfti sterkari úrræði þegar mikill fólksstraumur væri vísvitandi skipulagður og notaður sem þrýstivopn gegn aðildarríkjum.
Framkvæmdastjórnin ætlar því að leggja fram European Emergency Response Framework. Það yrði aðeins virkjað við nákvæmlega skilgreindar aðstæður og gæti heimilað tímabundin og afmörkuð frávik frá venjulegum málsmeðferðarreglum.
Von der Leyen sagði að Evrópa myndi virða grundvallarréttindi en ekki gefa eftir þegar kæmi að vernd landamæranna. Hún orðaði það þannig að Evrópubúar sjálfir ættu að ákveða hverjir kæmu inn í sambandið og við hvaða aðstæður en ekki smyglarar.
Hún boðaði jafnframt eflingu Frontex og hraðari brottvísanir þeirra sem ekki hefðu rétt til dvalar.
Segir lýðræði Evrópu standa frammi fyrir „hugrænum hernaði“
Von der Leyen fjallaði ítarlega um það sem hún lýsti sem erlendum afskiptum, falsfréttum og áróðri gegn lýðræðisríkjum Evrópu.
Hún sagði kosningabaráttu hafa verið mengaða af erlendum áróðri og samsæriskenningar byggðar upp í kringum falsmyndbönd sem dreifðust hratt á samfélagsmiðlum.
Hún kallaði þetta „cognitive warfare“ eða hugrænan hernað og sagði ESB þurfa sameiginlega getu til að sjá slíkar aðgerðir fyrir, greina þær og bregðast við þeim.
Von der Leyen vísaði til Centre for Democratic Resilience sem hún boðaði í fyrra og sagði starfsemi þess þegar hafna í samstarfi við aðildarríkin og Evrópuþingið. Sú vinna yrði nú aukin.
Nýjar aðgerðir vegna loftslags og náttúruhamfara
Von der Leyen sagði Evrópu hlýna tvöfalt hraðar en heiminn í heild og lýsti síðasta sumri sem viðvörun um það sem gæti verið fram undan.
Framkvæmdastjórnin ætlar í næsta mánuði að leggja fram nýjan ramma um loftslagsþol og skilgreina 100 svæði í Evrópu sem talin eru sérstaklega viðkvæm.
Einnig verður stofnað Climate Insurance Alliance til að bregðast við því að aðeins um 25% tjóns vegna náttúruhamfara í Evrópu sé nú tryggt hjá einkaaðilum.
Þá boðaði hún sérstaka evrópska hitabylgjuáætlun, nýtt vatnsátak og vinnu við hugsanlegan sameiginlegan evrópskan flota slökkviflugvéla.
Húsnæði skilgreint sem réttindi
Félagsmál fengu einnig töluvert vægi. Von der Leyen boðaði „European Care Deal“ vegna lýðfræðilegra breytinga og vísaði til fyrstu sameiginlegu húsnæðislöggjafar sambandsins sem ætlað væri að taka á skammtímaleigu og spákaupmennsku með húsnæði.
Hún sagði búsetu í heimabyggð, umönnun og húsnæði ekki vera forréttindi heldur réttindi