Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, hefur enn ekki mætt til skýrslutöku hjá embætti saksóknara Evrópusambandsins vegna rannsóknar á samningum hennar við Albert Bourla, forstjóra Pfizer, um kaup á Covid-19 bóluefnum. Rannsóknin beinist meðal annars að mögulegri spillingu, hagsmunaárekstrum, eyðingu SMS-skilaboða og ólögmætum afskiptum af opinberum störfum. Laura Codruța Kövesi, fráfarandi yfirsaksóknari ESB, segir að háttsettir stjórnmálamenn hafi ítrekað neitað að mæta til skýrslutöku og varar við tilraunum til að grafa undan sjálfstæði embættisins. Þetta segir í umfjöllun Politico.
Samkvæmt upplýsingum sem Politico hefur eftir aðila sem kemur að rannsókninni hefur von der Leyen ekki enn gefið skýrslu hjá embætti evrópska saksóknarans, EPPO. Rannsóknin, sem gengur undir heitinu Pfizergate, hófst hjá belgískum yfirvöldum en var tekin yfir af EPPO árið 2024. Hún snýr að samskiptum von der Leyen og Bourla í tengslum við samningagerð um bóluefnakaup Evrópusambandsins í heimsfaraldrinum.
Rannsaka mögulega spillingu og eyðingu SMS-skilaboða
Samkvæmt dómsgögnum sem Politico hefur haft undir höndum hafa saksóknarar rannsakað möguleg lögbrot í tengslum við samningaviðræður von der Leyen og Bourla. Þar hafa meðal annars verið til rannsóknar möguleg ólögmæt afskipti af opinberum störfum, eyðing SMS-skilaboða, spilling og hagsmunaárekstrar.
Rannsóknin tengist samskiptum forseta framkvæmdastjórnarinnar og forstjóra Pfizer þegar Evrópusambandið samdi um umfangsmikil kaup á Covid-19 bóluefnum. EPPO tók við rannsókninni af belgískum yfirvöldum árið 2024, en litlar upplýsingar hafa komið fram um framgang hennar síðan.
Ekki hefur verið tilkynnt um niðurstöðu rannsóknarinnar.
Framkvæmdastjórnin segir von der Leyen hafa sýnt samstarfsvilja
Thomas Regnier, talsmaður framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, var spurður um þær upplýsingar að von der Leyen hefði ekki enn mætt til skýrslutöku. Hann sagði framkvæmdastjórnina hafa átt umfangsmikið samstarf við saksóknaraembættið til að upplýsa málsatvik og skýra atburðarásina.
„Framkvæmdastjórnin hefur sannanlega átt umfangsmikið samstarf við EPPO til að skýra staðreyndir og meta atburði,“ sagði Regnier.
Hann lagði áherslu á að samstarfið hefði ávallt farið fram fyrir hönd von der Leyen og með fullum stuðningi hennar. Samkvæmt talsmanninum hefur forseti framkvæmdastjórnarinnar ávallt verið reiðubúin að svara spurningum sem enn er ósvarað og sé það áfram, eftir því sem embættisskyldur hennar og tími leyfa.
Segir suma stjórnmálamenn telja sig hafna yfir lögin
Laura Codruța Kövesi, yfirsaksóknari Evrópusambandsins, ræddi í viðtali við Politico um þá erfiðleika sem embættið hefur staðið frammi fyrir við rannsóknir á háttsettum stjórnmálamönnum og áhrifamiklum einstaklingum. Hún sagði að embættið hefði ítrekað þurft að glíma við embættismenn Evrópusambandsins sem neituðu að verða við boðun til skýrslutöku.
„Sumir stjórnmálamenn telja sig hafna yfir lögin,“ sagði Kövesi.
Hún lagði áherslu á að þeir sem væru boðaðir til skýrslutöku bæru skyldu til að mæta.
„Ef þú ert boðaður til að gefa skýrslu verður þú að mæta,“ sagði hún.
Kövesi sagði jafnframt að rannsóknir yrðu sérstaklega erfiðar þegar þær beindust að áhrifamiklum stjórnmálamönnum eða auðugum einstaklingum með náin tengsl við stjórnmálastéttina. Þegar hún var spurð hvort von der Leyen væri meðal þeirra embættismanna sem hún vísaði til vildi Kövesi ekki tjá sig um einstakar rannsóknir.
Varar við að grafið verði undan saksóknaraembættinu
Kövesi lætur af embætti yfirsaksóknara ESB á föstudag eftir sjö ára starfstíma.
Í viðtalinu lýsti hún áhyggjum af framtíð embættisins og sagði að ítrekað hefði verið reynt að veikja starfsemi þess. Hún vísaði til danska sjónvarpsþáttarins Borgen og orðanna um að í Brussel heyri enginn þegar fólk öskrar.
„Ég hef áhyggjur af því að hægt og hljóðlega verði grafið undan EPPO vegna þess að embættið sinnir skyldum sínum,“ sagði Kövesi.
Hún nefndi þrjú meginvandamál sem hefðu hamlað starfsemi embættisins.
Þar væri um að ræða viðvarandi fjárskort, tafir á endurskoðun lagaumgjarðar embættisins og flókið stjórnsýsluskipulag sem leiddi til endalausra umræðna um hvernig gera mætti saksóknurum erfiðara fyrir.
Kövesi sagði að stærsta verkefni eftirmanns síns, þýska saksóknarans Andrés Ritter, yrði að tryggja sjálfstæði og trúverðugleika embættisins.
Grísk stjórnvöld sögð hafa reynt að hindra rannsóknir
Kövesi nefndi Grikkland sem skýrasta dæmið um tilraunir til að hafa áhrif á störf evrópskra saksóknara.
Þar hefur EPPO rannsakað umfangsmikið mál sem tengist misnotkun á landbúnaðarstyrkjum og leiddi til afsagna ráðherra og aðstoðarráðherra. Mál fjögurra þingmanna stjórnarflokksins Nýtt lýðræði eru nú til meðferðar fyrir dómstólum, en þeir hafa allir lýst sig saklausa.
Í maí sendi EPPO framkvæmdastjórn Evrópusambandsins formlega kvörtun vegna aðgerða grískra stjórnvalda sem embættið taldi hindra rannsóknir á þingmönnum.
Embættið kvartaði einnig undan því að gríska dómstólaráðið hefði hafnað beiðni um að framlengja umboð evrópskra saksóknara um fimm ár. Kövesi varaði við því að slík staða gæti leitt til skerðingar á fjárveitingum Evrópusambandsins til Grikklands samkvæmt reglum EPPO.
Segir stjórnmálamenn styðja sjálfstætt dómskerfi þar til rannsókn beinist að þeim sjálfum
Kyriakos Mitsotakis, forsætisráðherra Grikklands, hefur gagnrýnt starfshætti EPPO og meðal annars vísað til þess sem hann kallar valkvæða upplýsingaleka.
Kövesi hafnaði þeirri gagnrýni og sagði að umræðan hefði verið notuð til að beina athyglinni frá þeim málum sem væru til rannsóknar.
„Allur þessi hávaði var skapaður til að saka EPPO um pólitísk afskipti í stað þess að ræða það sem raunverulega gerðist,“ sagði hún.
Hún sagði að sumir stjórnmálamenn töluðu fyrir sjálfstæðu og skilvirku dómskerfi þar til rannsóknir beindust að þeim sjálfum eða nánustu samstarfsmönnum þeirra.
Þá væru saksóknarar skyndilega sakaðir um valdníðslu og að ganga pólitískra erinda.
Fjárskortur ógnar rannsóknum í fleiri ríkjum
Kövesi lýsti einnig áhyggjum af fjármögnun EPPO í öðrum aðildarríkjum Evrópusambandsins.
Embættið vinnur nú að uppbyggingu starfsemi í Ungverjalandi, sem gerðist formlegur þátttakandi í samstarfinu í ágúst 2026.
Kövesi sagði að framkvæmdastjórnin hefði aðeins lagt til um helming þess fjármagns sem embættið teldi nauðsynlegt til að sinna verkefnum sínum.
Hún varaði við því að fjárskortur gæti grafið undan trúverðugleika EPPO, meðal annars í Póllandi þar sem miklar væntingar hefðu verið gerðar til starfseminnar.
Rannsakar einnig fjármál stjórnmálahópa á Evrópuþinginu
EPPO hefur jafnframt til rannsóknar mögulega misnotkun á meira en fjórum milljónum evra hjá fyrrverandi stjórnmálahópnum Identity and Democracy á Evrópuþinginu.
Hópurinn hefur verið lagður niður, en mögulegt er að Patriots for Europe, sem meðal annars inniheldur Þjóðfylkingu Marine Le Pen í Frakklandi, þurfi að greiða skuldir sem tengjast málinu.
Kövesi sagði að embættið gæti ekki hætt rannsóknum þótt kosningar væru fram undan í einstökum Evrópuríkjum.
„Ef þið ætlist til þess að EPPO haldi að sér höndum og geri ekkert vegna þess að kosningar eru fram undan í Evrópu, þá getum við ekki unnið yfirhöfuð,“ sagði hún.
Rannsókninni á Pfizer-samningunum enn ólokið
Þrátt fyrir að EPPO hafi tekið við rannsókninni á samningaviðræðum von der Leyen og Pfizer árið 2024 hefur enn ekki komið fram hvenær henni muni ljúka.
Samkvæmt upplýsingum Politico hefur von der Leyen ekki enn mætt persónulega til skýrslutöku hjá saksóknaraembættinu.
Framkvæmdastjórnin heldur því hins vegar fram að hún hafi veitt rannsóknaraðilum umfangsmikla aðstoð og að forseti hennar hafi stutt það samstarf.
Á sama tíma lætur Kövesi af störfum eftir sjö ár í embætti og varar við því að fjárskortur, pólitískur þrýstingur og tregða háttsettra embættismanna til samstarfs geti grafið undan getu evrópskra saksóknara til að rannsaka mál sem tengjast fjármunum Evrópusambandsins.