Hjördís Vilhjálmsdóttir ræddi við Hildigunni Sverrisdóttur, arkitekt og fyrrverandi deildarforseta í arkitektúr við Listaháskóla Íslands, og Guðmund Inga Þóroddsson, formann Afstöðu, réttindafélags fanga, í þættinum Skipulagsmál, á Útvarpi Sögu um geðheilbrigðisþjónustu í fangelsum. Þau gagnrýndu að fangar með alvarlegan geðrænan vanda fengju ekki nægilega aðstoð og sumir gætu afplánað langa dóma án þess að hitta sálfræðing. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Alvarlegur geðrænn vandi án viðeigandi meðferðar
Hildigunnur vakti athygli á því að innan fangelsanna væri fólk sem glímdi við geðklofa, geðhvarfasýki, djúpt þunglyndi og alvarlegar afleiðingar áfalla. Sumir uppfylltu ekki skilyrði fyrir vistun á sérhæfðum geðdeildum þótt þeir þyrftu umfangsmikla geðheilbrigðisþjónustu.
Hún taldi óviðunandi að fólk væri lokað inni við slíkar aðstæður án fullnægjandi meðferðar. Á Norðurlöndunum væru dæmi um sérhæfðar geðdeildir innan fangelsa sem gætu sinnt föngum með mikinn geðrænan vanda.
Hjördís spurði hvers vegna slík þjónusta væri ekki tryggð hér á landi og benti á að fangelsisvist ein og sér gæti ekki leyst undirliggjandi geðheilbrigðisvanda.
Fangar geta afplánað mörg ár án þess að hitta sálfræðing
Guðmundur Ingi sagði dæmi um að fangar hefðu afplánað margra ára dóma án þess að fá viðtal við sálfræðing. Hann sagði þann vanda enn vera til staðar þótt aðgengi að félagsráðgjöfum hefði batnað.
Hann benti á að fangar væru með fjölbreyttar greiningar og þyrftu einstaklingsmiðaða aðstoð til að geta stundað nám, unnið og undirbúið sig fyrir lífið að lokinni afplánun.
Að hans mati væri ekki nóg að tryggja öryggi innan fangelsa. Þar þyrfti einnig að vera raunveruleg meðferð og stuðningur sem tæki mið af þörfum hvers einstaklings.
Sérhæfð geðþjónusta innan fangelsa
Guðmundur Ingi lýsti heimsóknum sínum í fangelsi og geðdeildir erlendis þar sem hugað væri sérstaklega að þörfum einstaklinga með geðrænan vanda.
Hann nefndi dæmi frá Noregi þar sem sérhönnuð geðdeild hefði verið byggð innan fangelsis. Þar væri meðal annars tekið tillit til birtu, hljóðvistar og möguleika fólks til að stjórna eigin umhverfi.
Hildigunnur lagði áherslu á að slík hönnun væri hluti af meðferðinni en gæti ekki komið í stað faglegrar geðheilbrigðisþjónustu.
Skortur á eftirfylgni eykur vandann
Guðmundur Ingi gagnrýndi einnig skort á eftirfylgni þegar einstaklingar yfirgæfu fangelsi eða aðrar stofnanir. Hann sagði ábyrgð stofnana oft ljúka við útskrift þótt viðkomandi þyrfti áframhaldandi stuðning.
Þá kæmu félagasamtök gjarnan til hjálpar og reyndu að tryggja að fólk fengi þá þjónustu sem vantaði.
Hildigunnur tók undir mikilvægi samfellu í þjónustunni og taldi nauðsynlegt að fólk fengi stuðning við að fóta sig í samfélaginu að nýju. Án slíkrar eftirfylgni væri hætta á að árangur meðferðar glataðist.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.