Pétur Gunnlaugsson ræddi við Stefán Pálsson, sagnfræðing í síðdegisútvarpinu um deilurnar sem urðu þegar líkamsleifar Jónasar Hallgrímssonar voru fluttar frá Kaupmannahöfn til Íslands á 4. áratug síðustu aldar. Stefán sagði að upphaflega hefði verið um metnaðarfullt menningarverkefni að ræða, en pólitísk átök, fjölmiðlaumræða og síðar skáldsaga Halldórs Laxness, Atómstöðin, hefðu breytt málinu í ein þekktustu skrípalæti íslenskrar sögu. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Beinamálið varð pólitískt hitamál
Þegar líkamsleifar Jónasar Hallgrímssonar voru fluttar heim frá Danmörku var ætlunin að leggja þjóðskáldið til hinstu hvílu í nýjum þjóðargrafreit á Þingvöllum. Áformin lentu hins vegar fljótlega í deilum þegar Sigurjón Pétursson á Álafossi lét flytja beinin norður í land í þeirri trú að Jónas hefði fremur kosið að hvíla nær heimahögum sínum. Málið vakti mikla athygli og flæktist inn í pólitísk átök samtímans. Stefán rakti að margir þeirra sem komu að málinu voru áberandi stjórnmálamenn og embættismenn og því varð deilan fljótt meira en einfalt ágreiningsmál um grafreit. Umræðan snerist einnig um áhrif einstakra manna, valdakerfið og þjóðernishugmyndir þess tíma.
Þjóðviljinn gerði grín að málinu
Að mati Stefáns átti umfjöllun fjölmiðla stóran þátt í að breyta málinu úr hátíðlegu menningarmáli í háð. Sérstaklega beindi Þjóðviljinn spjótum sínum að framkvæmdinni og gerði grín að því hvernig deilt var um bein þjóðskáldsins, flutninga þeirra og staðsetningu. Í þeirri umfjöllun komu jafnframt fram efasemdir um hvort réttar líkamsleifar hefðu yfirhöfuð fundist í Kaupmannahöfn. Þótt slíkar vangaveltur væru ekki studdar afgerandi sönnunum fengu þær talsvert vægi í opinberri umræðu og urðu hluti af þeirri þjóðsögu sem síðar myndaðist um málið.
Halldór Laxness festi efasemdirnar í sessi
Stefán sagði að áhrifamesti þátturinn í mótun almenningsálitsins hefði þó líklega verið skáldsagan Atómstöðin eftir Halldór Laxness. Þar varð beinamálið hluti af háðsádeilu höfundar á íslenskt samfélag og stjórnmál samtímans.
Með þeirri framsetningu festist í hugum margra sú hugmynd að ekki væri endilega Jónas Hallgrímsson sem hvíldi í kistunni. Í stað þess að líta á málið sem hátíðlega heimkomu þjóðskálds, fór sífellt fleira fólk að tengja það við misskilning, embættismistök og pólitíska vitleysu.
Stefán taldi að þessi mynd þjóðarinnar af málinu hefði lifað mun lengur en atburðirnir sjálfir. Þótt Jónas Hallgrímsson hafi verið jarðsettur í þjóðargrafreitnum árið 1946 hafi efasemdirnar aldrei horfið með öllu. Þær hafi þvert á móti orðið hluti af menningarsögunni og lifað áfram í bókmenntum, fjölmiðlum og almennri umræðu allt fram á okkar daga.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.