
Atvinnuleysi á Íslandi fór yfir meðaltal OECD-ríkjanna á öðrum ársfjórðungi 2026 í fyrsta sinn frá árinu 2010. Þetta kemur fram í nýrri haustskýrslu kjaratölfræðinefndar þar sem fjallað er um þróun launa, vinnumarkaðar og efnahagsmála. Hagvöxtur hefur verið lítill undanfarin ár og dregið hefur úr spennu á vinnumarkaði. Á sama tíma hefur kaupmáttur launa aukist þrátt fyrir þráláta verðbólgu.
Atvinnuleysi eykst samhliða minni hagvexti
Í skýrslunni kemur fram að atvinnuleysi hér á landi hafi lengi verið tiltölulega lítið í alþjóðlegum samanburði. Sú þróun hefur hins vegar breyst samhliða hægari hagvexti og minni eftirspurn eftir vinnuafli. Á öðrum ársfjórðungi ársins fór atvinnuleysi á Íslandi yfir meðaltal OECD-ríkjanna í fyrsta sinn í 16 ár.
Dregið hefur úr þenslu á vinnumarkaði eftir tímabil mikillar eftirspurnar eftir starfsfólki. Þótt atvinnuleysi hafi aukist hefur kaupmáttur launa haldið áfram að vaxa og fjárhagsstaða heimila er almennt sterk samkvæmt niðurstöðum skýrslunnar.
Grunntímakaup hækkaði um 18,7%
Frá upphafi núverandi kjarasamningslotu í mars 2024 til júní 2026 hækkaði grunntímakaup á vinnumarkaðnum í heild um 18,7%. Á sama tímabili hækkaði vísitala neysluverðs um 12,2% og jókst kaupmáttur grunntímakaups því um 5,8%.
Launahækkanir voru mismunandi eftir vinnumörkuðum. Grunntímakaup hækkaði um 18,4% á almennum vinnumarkaði, 19,6% hjá ríkinu, 18,8% hjá Reykjavíkurborg og 20,1% hjá sveitarfélögum utan Reykjavíkur. Mest var hækkunin því hjá sveitarfélögum utan höfuðborgarinnar.
Regluleg mánaðarlaun fullvinnandi launafólks mældust að meðaltali 935.000 kr. í maí 2026 en miðgildi reglulegra launa var 843.000 kr. Munurinn sýnir að meðaltalið var hærra en sú fjárhæð sem skipti launafólki í tvo jafnstóra hópa eftir launum.
Sérstök rannsókn á launaskriði
Í haustskýrslunni er í fyrsta sinn birt sérstök greining á launabreytingum umfram þær hækkanir sem kveðið er á um í kjarasamningum. Greiningin var unnin að beiðni stýrihóps stjórnvalda, Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands.
Markmiðið er að varpa ljósi á umfang og þróun launaskriðs, það er launahækkana umfram kjarasamningsbundnar hækkanir. Í skýrslunni er meðal annars lagt frummat á innbyggðar launahækkanir sem skýrast að verulegu leyti af sjálfvirkum hækkunum vegna starfsaldurs.
Einnig er birt sérstök tölfræði um launaþróun eftir launastigi til að sýna betur hvernig launahækkanir dreifast milli tekjuhópa.
Um 260 kjarasamningar gerðir frá mars 2024
Núverandi kjarasamningslota hófst í mars 2024 og hafa síðan verið gerðir um 260 kjarasamningar sem ná til langflestra launamanna á almennum og opinberum vinnumarkaði. Almennt var samið til 4 ára með blöndu af krónutöluhækkunum og prósentuhækkunum.
Forsenduákvæði kjarasamninganna um verðbólgu í ágúst 2026 stóðust ekki. Samkomulag náðist hins vegar í október um að samningarnir héldu gildi sínu þrátt fyrir að forsendurnar hefðu brugðist.
Verðbólga enn 5,9% þrátt fyrir aukinn kaupmátt
Verðbólga hefur reynst þrálátari en áður var spáð og mældist 5,9% í október. Samkvæmt skýrslunni ráðast verðbólguhorfur að verulegu leyti af þróun stríðsátaka og áhrifum þeirra á alþjóðlegt orkuverð.
Þrátt fyrir miklar verðhækkanir hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann aukist. Skuldir heimila hafa jafnframt lækkað sem hlutfall af ráðstöfunartekjum og fjárhagsstaða þeirra er almennt sterk.
Haustskýrsla kjaratölfræðinefndar dregur þannig upp mynd af vinnumarkaði þar sem laun og kaupmáttur hafa hækkað verulega frá upphafi kjarasamningslotunnar, en hægari hagvöxtur, aukið atvinnuleysi og þrálát verðbólga setja áfram svip sinn á efnahagsþróunina.
