Pétur Gunnlaugsson ræddi við Björn Jón Bragason, sagnfræðing og lögfræðing, í síðdegisútvarpinu í dag, á Útvarpi Sögu um bókina Veraldarvafstur, sem fjallar um athafnamennina Svein B. Valfells og Svein Valfells yngri. Í viðtalinu kom fram að bandaríska leyniþjónustan hefði fylgst með Sveini eldri, vegna grunsemda um tengsl hans við kommúnista. Fjölskylda hans fékk síðar afhentar leyniþjónustuskýrslur sem varpa ljósi á eftirlitið en Björn Jón telur hugsanlegt að upplýsingar frá Íslendingum hafi átt þátt í því að Sveinn komst undir smásjá bandarískra yfirvalda. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Leyniþjónustan tók Svein Valfells til rannsóknar
Bandarísk yfirvöld fylgdust um tíma með athafnamanninum Sveini B. Valfells vegna grunsemda um að hann væri kommúnisti. Björn Jón sagði frá þessu þegar rætt var um umfangsmikil viðskipti Sveins og þau pólitísku átök sem einkenndu íslenskt atvinnulíf á 20. öld.
Sveinn hafði verið náinn vinur Einars Olgeirssonar, eins helsta forystumanns íslenskra sósíalista og sú vinátta virðist hafa verið helsta ástæða grunsemdanna. Björn Jón sagði þó ekkert hafa komið fram sem staðfesti að Sveinn hefði sjálfur verið kommúnisti. Þvert á móti hefði hann verið eindreginn talsmaður frjálsra viðskipta og rekið umfangsmikil einkafyrirtæki.
Hann nefndi jafnframt að Sveinn hefði haft mynd af Franklin D. Roosevelt, Bandaríkjaforseta á skrifborði sínu sem væri athyglisvert í ljósi þeirra grunsemda sem beindust að honum. Þrátt fyrir þetta hefðu sögusagnir um stjórnmálaskoðanir hans lifað áfram meðal fólks sem þekkti til íslensks viðskiptalífs.
Fjölskyldan fékk afhentar leyniþjónustuskýrslur
Björn Jón greindi frá því að fjölskylda Sveins hefði fyrir nokkrum árum höfðað mál til að fá aðgang að upplýsingum sem bandaríska leyniþjónustan hafði safnað um hann. Málsóknin hefði skilað því að fjölskyldan fékk afhentar skýrslur sem höfðu verið unnar á meðan eftirlitið stóð yfir.
Pétur spurði hvort fjölskyldan hefði farið fram á skaðabætur en Björn Jón skýrði frá því að tilgangurinn hefði verið að fá upplýsingarnar afhentar. Gögnin hefðu komið í hendur fjölskyldunnar löngu eftir andlát Sveins.
Samkvæmt frásögn Björns Jóns sýna gögnin meðal annars að skrifaðar voru skýrslur um Svein í bandaríska sendiráðinu á Íslandi. Einnig hefði sendiherra Kanada tekið saman upplýsingar um hann, þótt hann hefði sjálfur þekkt fjölskylduna frá dvöl hennar í Bandaríkjunum.
Ekki fengust þó öll gögn leyniþjónustunnar afhent. Björn Jón sagði því enn vanta upplýsingar til að hægt væri að draga upp heildstæða mynd af eftirlitinu.
Vinátta við Einar Olgeirsson vakti tortryggni
Björn Jón sagði Svein hafa staðið utan stjórnmálaflokkanna, þótt hann hefði átt vini og viðskiptafélaga úr ólíkum pólitískum fylkingum. Hann hefði meðal annars stutt bæði Sjálfstæðisflokkinn og Sósíalistaflokkinn fjárhagslega en aldrei Framsóknarflokkinn.
Vinátta hans við Einar Olgeirsson, hefði hins vegar vakið tortryggni. Björn Jón sagði ekki liggja fyrir hvar þeir hefðu fyrst kynnst, en þeir hefðu verið á svipuðum aldri og leiðir þeirra gætu hafa legið saman á námsárunum í Reykjavík eða á Siglufirði þar sem báðir komu við sögu.
Sveinn lenti einnig í pólitískum deilum við Bjarna Benediktsson, þáverandi borgarstjóra Reykjavíkur sem skrifaði harðorðar greinar um hann. Björn Jón rifjaði upp að Sveinn hefði á þessum árum þurft að starfa í atvinnuumhverfi þar sem tengsl við stjórnmálaflokka skiptu oft verulegu máli.
Pétur spurði hvort andstaða Sveins við að tengjast ákveðnum stjórnmálaöflum hefði valdið honum erfiðleikum. Björn Jón sagði hann hafa haft mikla andúð á flokkspólitíska kerfinu og tekist að standa utan þess þrátt fyrir pólitískan þrýsting.
Grunsemdirnar komu ekki í veg fyrir ferðir til Bandaríkjanna
Pétur spurði hvernig Sveini hefði tekist að ferðast til Bandaríkjanna ef bandarísk yfirvöld hefðu grunað hann um kommúnisma. Á tímum kalda stríðsins hefðu stjórnmálatengsl getað haft veruleg áhrif á ferðafrelsi einstaklinga.
Björn Jón sagði að Sveinn hefði aldrei verið formlega staðfestur sem kommúnisti og grunsemdirnar hefðu því ekki komið í veg fyrir ferðir hans vestur um haf. Hann hefði áfram getað stundað viðskipti og haldið tengslum sínum við Bandaríkin.
Pétur spurði einnig hvort synir Sveins hefðu orðið fyrir sambærilegri tortryggni. Björn Jón sagði ekkert benda til þess að þeir hefðu lent í sömu stöðu og faðir þeirra.
Hann rifjaði jafnframt upp að bandarískir leyniþjónustumenn hefðu starfað á Íslandi og fylgst með stjórnmálastarfi, meðal annars með skýrslugerð um fundi og starfsemi tengda herstöðinni.
Spurningar um hvort Íslendingar hafi komið grunsemdunum á framfæri
Björn Jón velti sérstaklega fyrir sér hvort einhverjir Íslendingar hefðu átt þátt í því að koma þeim upplýsingum til bandarískra yfirvalda að Sveinn væri kommúnisti. Hann sagði þá spurningu vakna við rannsókn málsins en gögnin sem fjölskyldan hefði fengið afhent dygðu ekki til að staðfesta slíkt.
Hann tengdi þennan möguleika við þau pólitísku átök sem Sveinn hafði lent í og þá staðreynd að hann hefði átt erfitt með að fá fyrirgreiðslu innan haftakerfisins þrátt fyrir umfangsmikinn atvinnurekstur.
Pétur rifjaði upp hvernig stjórnmálaflokkarnir hefðu haft mikil áhrif á banka og atvinnulíf á þessum tíma. Björn Jón sagði Svein meðal annars hafa verið hafnað um lán hjá ríkisbönkunum þegar hann hugðist byggja verksmiðjuhús en síðar fengið fyrirgreiðslu hjá Sparisjóði Reykjavíkur.
Björn Jón taldi að saga Sveins sýndi hversu flókið samspil stjórnmála, viðskipta og alþjóðlegra samskipta hefði verið á Íslandi á þessum árum. Leyniþjónustugögnin vörpuðu nýju ljósi á þá sögu en þar sem fjölskyldan hefði ekki fengið allar skýrslurnar afhentar væri enn ósvarað hvernig grunsemdirnar urðu til og hverjir hefðu komið þeim á framfæri.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.