Pétur Gunnlaugsson ræddi við Arnar Þór Jónsson, lögmann og fyrrverandi héraðsdómara, í Heimsmálunum, um áhrif bókunar 35 við EES-samninginn á íslenska stjórnskipun. Arnar Þór varaði við því að samþykkt frumvarpsins gæti gert Alþingi að afgreiðslustofnun fyrir reglur sem mótaðar væru erlendis. Hann telur að með breytingunni verði sjálfstætt löggjafarvald þingsins skert verulega og að Íslendingar eigi á hættu að missa áhrif á þær reglur sem gilda hér á landi. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Alþingi verði gert að stimpilpúða fyrir erlenda löggjöf
Arnar Þór sagði að samþykkt frumvarps um bókun 35 myndi veikja stöðu Alþingis sem löggjafarstofnunar. Hann vísaði til umsagnar sem hann hefði sent utanríkismálanefnd Alþingis og þar sem hann hefði gert alvarlegar athugasemdir við stjórnskipulegar afleiðingar frumvarpsins.
Að hans mati fælist breytingin í því að Alþingi héldi áfram formlegu hlutverki sínu við lagasetningu en hefði sífellt minna um efni laganna að segja. Reglur sem mótaðar væru í erlendum nefndum og ráðum kæmu til afgreiðslu á Alþingi án þess að þingmenn hefðu raunverulegt svigrúm til að breyta þeim.
Hann sagði að þingið gæti þá staðfest reglurnar, tafið afgreiðslu þeirra eða hafnað þeim, en ætti mun erfiðara með að móta sjálfstæðar lausnir sem tækju mið af íslenskum hagsmunum. Hann líkti þessari þróun við að gera Alþingi að stimpilpúða sem uppfyllti formskilyrði lagasetningar.
Alþingi missi virðingu og áhrif
Pétur vakti athygli á því að breytingar á löggjafarvaldinu gætu haft afleiðingar langt umfram einstök lagafrumvörp. Hann spurði hvort starf Alþingis myndi skipta minna máli ef þingið samþykkti að erlendar reglur fengju aukinn forgang í íslenskum rétti.
Hann bar þróunina saman við örlög rómversku öldungadeildarinnar þegar keisaradæmið tók við af lýðveldinu. Öldungadeildin hefði áður farið með verulegt pólitískt vald en smám saman misst áhrif sín þar til hlutverk hennar varð mun takmarkaðra.
Pétur taldi hættu á að sambærileg þróun gæti orðið á Íslandi. Alþingi gæti haldið áfram að starfa og afgreiða mál þótt mikilvægustu ákvarðanirnar væru teknar annars staðar. Þegar svo væri komið gæti virðing almennings fyrir þinginu einnig minnkað.
Arnar tók undir að Alþingi ætti á hættu að verða valdalítil stofnun. Hann sagði að með því væri verið að breyta sjálfri forsendu þess að kjósendur gætu haft áhrif á landsstjórnina með þátttöku í kosningum.
Telur stjórnarskrárbreytingu nauðsynlega
Hann vísaði til þess að alþingismenn hefðu samkvæmt 47. grein stjórnarskrárinnar unnið drengskaparheit að henni. Arnar taldi þingmenn því ekki hafa umboð til að samþykkja breytingar sem að hans mati græfu undan þeim valdheimildum sem stjórnarskráin tryggði Alþingi.
Hann sagði að ef ætlunin væri að færa löggjafarvald úr landi yrði að fara þá leið sem stjórnarskráin gerði ráð fyrir. Þar vísaði hann til 79. greinar hennar um breytingar á stjórnarskránni.
Arnar Þór hafnaði því að fyrirvari í frumvarpinu, um að Alþingi gæti mælt fyrir um annað, veitti þinginu nægilegt svigrúm. Hann taldi að þegar meginregla um forgang EES-reglna hefði verið samþykkt gæti Alþingi ekki vikið frá henni án þess að skapa hættu á bótaskyldu vegna brota á skuldbindingum Íslands.
Afstaða hans er því sú að ekki sé unnt að ráðast í jafn umfangsmikla breytingu á stöðu íslensks réttar með almennri lagasetningu. Til þess þurfi fyrst að breyta stjórnarskránni.
Fullveldi snýst um hver hefur síðasta orðið
Pétur og Arnar Þór ræddu einnig hvað fælist í fullveldi ríkja og hvort það gæti samrýmst því að alþjóðlegar stofnanir hefðu aukin áhrif á innlenda löggjöf.
Pétur gagnrýndi þær skýringar á fullveldishugtakinu að ríki deildu með sér fullveldi með alþjóðlegu samstarfi. Hann sagði meginspurninguna vera hver færi með endanlegt ákvörðunarvald á tilteknu landsvæði.
Arnar tók undir þetta sjónarmið og sagði að Íslendingar hefðu takmörkuð áhrif á ákvarðanir sem teknar væru innan stofnana Evrópusambandsins. Því skipti miklu að skýrt væri hvaða vald íslenskar stofnanir hefðu til að ákveða hvaða lög giltu í landinu.
Hann benti jafnframt á að umfang EES-reglna hefði aukist verulega frá undirritun samningsins. Regluverkið hefði að hans sögn vaxið úr nokkrum bókum í marga hillumetra af tilskipunum og reglugerðum sem innleiddar væru í íslenskan rétt.
Hann taldi að með bókun 35 væri stigið enn eitt skrefið í þá átt að erlendar reglur fengju aukið vægi gagnvart íslenskri löggjöf.
Vill að forseti Íslands vísi málinu til þjóðarinnar
Pétur ræddi einnig þá stöðu sem gæti skapast ef Alþingi samþykkti frumvarpið um bókun 35 og það kæmi til forseta Íslands til staðfestingar.
Hann spurði hvort forsetinn ætti þá ekki að synja lögunum staðfestingar og láta þjóðina taka afstöðu til þeirra í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann vísaði til þess að um væri að ræða mál sem gæti haft veruleg áhrif á stjórnskipun landsins.
Arnar Þór sagði ábyrgast að forsetinn færi þá leið í ljósi þeirra víðtæku afleiðinga sem hann taldi frumvarpið geta haft. Hann tók þó einnig fram að margt mælti með því að bíða niðurstöðu þeirrar dómsmeðferðar sem tengdist málinu áður en Alþingi héldi áfram afgreiðslu þess.
Hann ítrekaði að ef þingmenn vildu breyta því hver færi með endanlegt vald yfir íslenskri lagasetningu yrðu þeir að gera það með stjórnarskrárbreytingu. Að hans mati væri ekki rétt að ráðast í slíka breytingu með almennri lagasetningu án þess að kjósendur fengju tækifæri til að taka afstöðu til hennar.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.