Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Diljá Mist Einarsdóttur, þingmann Sjálfstæðisflokksins í síðdegisútvarpinu um grundvallarmuninn á EES-samningnum og fullri aðild að Evrópusambandinu. Umræðan beindist að því hvað breytist í raun ef Ísland gengur í Evrópusambandið og hvort mögulegt sé að semja um undanþágur sem tryggi landinu áfram sjálfstæða stöðu í mikilvægum málaflokkum. Diljá sagði að kjarni málsins snerist ekki um einstök samningsatriði heldur um framsal ákvörðunarvalds frá íslenskum stjórnvöldum til stofnana Evrópusambandsins. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Aðild að ESB felur í sér framsal ákvörðunarvalds
Í viðtalinu kom Arnþrúður inn á þá umræðu sem oft hefur átt sér stað um mögulegan aðildarsamning Íslands við Evrópusambandið og hvort hægt væri að ná fram hagstæðum samningi sem tæki mið af sérstöðu landsins.
Diljá sagði að umræðan um einstakar undanþágur og samningsákvæði skyggði oft á það sem hún teldi vera meginatriðið. Að hennar mati væri grundvallarmunurinn sá, að Ísland færi sjálft með endanlegt ákvörðunarvald í eigin málum í dag en aðild að Evrópusambandinu fæli í sér að hluti þess valds yrði færður til yfirþjóðlegra stofnana.
Umræðan um aðildarsamning snerist því fyrst og fremst, um hver færi með valdið þegar upp væri staðið, fremur en hvaða undanþágur eða sérlausnir kynnu að nást í samningaviðræðum.
Íslenskar stofnanir fara með valdið samkvæmt EES-samningnum
Diljá lagði áherslu á að EES-samningurinn og aðild að Evrópusambandinu væru ekki sambærileg fyrirbæri. Þótt Ísland tæki þátt í innri markaði Evrópu í gegnum EES væri landið ekki aðili að stjórnskipulagi Evrópusambandsins á sama hátt og aðildarríkin.
Með EES samningnum færi Alþingi áfram með löggjafarvaldið, íslensk stjórnvöld með framkvæmdavaldið og íslenskir dómstólar með dómsvaldið. Að hennar mati væri það grundvallarþáttur í núverandi stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Með inngöngu í Evrópusambandið yrði þessu fyrirkomulagi gjörbreytt.
Reglur ESB gilda sjálfkrafa í aðildarríkjum
Þegar umræðan barst að áhrifum aðildar á lagasetningu benti Diljá á að reglur og ákvarðanir Evrópusambandsins tækju sjálfkrafa gildi í aðildarríkjunum eftir að þær hefðu verið samþykktar á vettvangi sambandsins.
Hún dró þar fram þann mun sem hún telur vera á EES-samningnum og aðild að ESB. Á Íslandi fari reglur sem innleiddar eru í gegnum EES-samninginn í stjórnskipulega meðferð og komi til afgreiðslu á Alþingi. Með aðild að Evrópusambandinu yrði staðan önnur þar sem aðildarríkin væru bundin af sameiginlegum ákvörðunum sambandsins.
Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um hvar valdið á að liggja
Diljá sagði að kjósendur þyrftu að horfa til stjórnskipulegra afleiðinga málsins þegar þeir tækju afstöðu til áframhaldandi aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Að hennar mati hefði of mikil áhersla verið lögð á einstaka málaflokka en of lítil á grundvallarspurninguna um valdheimildir.
Þjóðaratkvæðagreiðslan snerist í raun um, hvort Íslendingar vildu áfram fara sjálfir með endanlegt ákvörðunarvald í eigin málum eða færa hluta þess til stofnana Evrópusambandsins. Þar lægi að hennar mati meginmunurinn á núverandi stöðu Íslands innan EES og fullri aðild að ESB.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.